Fundamental tahlil asoslari

Grafik emas, biznesning o'zi

Texnik tahlil narxga qaraydi: shamlar, darajalar, hajm. Fundamental tahlil esa narx ortidagi biznesga qaraydi: kompaniya qancha sotadi, undan qanchasi foyda bo'lib qoladi, bu foyda pulga aylanadimi va yillar davomida o'syaptimi.

Nega bu muhim? Aksiya — kompaniyadagi ulush. Uzoq muddatda aksiyadorning daromadi biznes ishlab topadigan pulga bog'liq. Qisqa muddatda narx kayfiyat, yangiliklar va oqimlar bilan yuradi, lekin besh-o'n yillik oraliqda narx odatda foyda va pul oqimi ortidan boradi. Shuning uchun uzoq muddatli investor uchun fundamental tahlil — asosiy ish, treyder uchun esa "nimani sotib olayotganimni bilaman" degan himoya qatlami.

Bu darsda biz bitta xayoliy kompaniya — Nur Tech misolida ishlaymiz. U dasturiy ta'minot va qurilmalar sotadi, qarzi juda kam. Keyingi darslarda ham aynan shu kompaniya raqamlaridan foydalanamiz, shuning uchun ularni eslab qoling.

Uchta hisobot va ular qanday bog'langan

Har bir ochiq kompaniya uchta asosiy moliyaviy hisobot e'lon qiladi:

1. Foyda va zarar hisoboti — davr (chorak yoki yil) davomida qancha sotildi, qancha xarajat qilindi va qancha foyda qoldi. Bu — biznesning "videosi".
2. Balans — bitta kundagi holat: kompaniya nimaga ega (aktivlar), nimadan qarzdor (majburiyatlar) va aksiyadorlarga nima qoladi (kapital). Bu — "fotosurat".
3. Pul oqimi hisoboti — kassaga haqiqatan qancha pul kirib-chiqqani. Foyda buxgalteriya raqami bo'lishi mumkin, pul esa yolg'on gapirmaydi.

Ular bir-biriga zanjir bo'lib ulangan. Foyda va zarar hisobotidagi sof foyda pul oqimi hisobotining birinchi qatoriga tushadi. Keyin unga naqd bo'lmagan xarajatlar (amortizatsiya) qo'shiladi va aylanma mablag'dagi o'zgarishlar (mijozlar hali to'lamagan pullar, ombordagi zaxira) tuzatiladi — natijada operatsion pul oqimi chiqadi. Sof foydaning dividend va buybackdan keyin qolgan qismi esa balansdagi kapitalga qo'shiladi. Davr oxiridagi naqd pul — balansdagi "naqd pul" qatori.

Shuning uchun bitta hisobotga qarab xulosa chiqarish xavfli. Foyda o'syapti-yu, pul kamayyapti — bu balans va pul oqimida ko'rinadi. Balans va pul oqimini Moliyaviy sog'liq darsida chuqur ko'ramiz. Bu dars — foyda va zarar hisoboti haqida.

Foyda va zarar hisoboti qatorma-qator

Nur Tech ning oxirgi yili (mln $ da):

• Daromad (revenue): $100m — mijozlarga sotilgan hamma narsa. Hisobotning eng yuqori qatori, shuning uchun inglizcha "top line" deyiladi.
• Tannarx (cost of revenue): $40m — mahsulotni ishlab chiqarish yoki xizmatni ko'rsatishga to'g'ridan-to'g'ri ketgan xarajat: materiallar, server, yetkazib berish.
• Yalpi foyda: $100m − $40m = $60m. Yalpi marja = 60 ÷ 100 = 60%.
• Tadqiqot va ishlanmalar (R&D): $15m — yangi mahsulotlar uchun.
• Sotuv, umumiy va boshqaruv xarajatlari (SG&A): $20m — ish haqi, reklama, ofis, yuristlar.
• Operatsion foyda: $60m − $15m − $20m = $25m. Operatsion marja = 25%. Bu — asosiy biznesning o'zi qancha pul ishlashini ko'rsatadigan eng toza raqam.
• Foiz va boshqa daromad/xarajat: Nur Tech ning qarzi kichik ($10m), foiz xarajati $0.5m. Naqd puldan $0.5m foiz daromadi ham bor — ular bir-birini qoplaydi, shuning uchun soliqdan oldingi foyda $25m.
• Soliq: 20% → $5m.
• Sof foyda: $25m − $5m = $20m. Sof marja = 20%. Bu hisobotning "bottom line"i — aksiyadorlarga qoladigan oxirgi raqam.

Grafikda har bosqichda ustun qisqaradi: $100 → $60 → $25 → $20. Har bir qisqarish — xarajatning bir turi. Investor uchun asosiy savol: qaysi bosqichda eng ko'p pul "yo'qoladi" va bu sohaga xosmi?

Bu grafik o'sha raqamlarni boshqacha ko'rsatadi: $100 sotuvning qayerga ketishi. Nur Tech da eng katta bo'lak — tannarx ($40m), keyin SG&A ($20m) va R&D ($15m). Sof foyda ($20m) — beshinchi qism.