Moliyaviy sog'liq: balans, qarz va FCF

Foyda hali pul emas

Foyda va zarar hisobotidagi sof foyda — buxgalteriya raqami. Kompaniya foyda ko'rsatib turib ham pulsiz qolishi mumkin: mijozlar hali to'lamagan, omborda zaxira to'planib qolgan yoki katta qarz to'lovi yaqinlashgan. Tarixda "foydali" kompaniyalar ham pul tugagani uchun bankrot bo'lgan.

Shuning uchun Fundamental tahlil asoslari darsidagi foyda va zarar hisobotiga yana ikkita hujjat qo'shamiz: balans va pul oqimi hisoboti. Ular uchta savolga javob beradi:

1. Kompaniya qiyin yilga bardosh bera oladimi (likvidlik)?
2. Qarz yuki qanchalik og'ir (leverej)?
3. Foyda haqiqatan pulga aylanyaptimi (pul oqimi)?

Bu savollar treyder uchun ham muhim: zaif balansli kompaniya yomon yangilikda ancha chuqurroq tushadi.

Balans: nimaga ega, nimadan qarzdor

Balans — bitta kundagi fotosurat. Uning asosiy tenglamasi doim bajariladi: aktivlar = majburiyatlar + kapital. Ya'ni kompaniyaning har bir dollar mulki yo qarz hisobiga, yo aksiyadorlar puli hisobiga sotib olingan.

Nur Tech ning balansi (mln $):

Aktivlar — $180m:

• Naqd pul va qisqa muddatli investitsiyalar: $40m
• Debitorlik qarzi (mijozlar hali to'lamagan): $25m
• Tovar zaxirasi: $15m
• Asosiy vositalar (bino, uskuna, serverlar): $70m
• Boshqa aktivlar (nomoddiy aktivlar va h.k.): $30m

Majburiyatlar — $80m:

• Qisqa muddatli majburiyatlar (yetkazib beruvchilarga $25m, hisoblangan xarajatlar $15m): $40m
• Foizli qarz: $10m
• Boshqa uzoq muddatli majburiyatlar: $30m

Aksiyadorlar kapitali — $100m.

Grafikda $180m aktiv kimning hisobidan moliyalashtirilgani ko'rinadi: $100m — aksiyadorlar kapitali, foizli qarz esa atigi $10m. Bu — juda konservativ balans.

Likvidlik: yaqin to'lovlarni to'lay oladimi

Joriy likvidlik koeffitsienti = qisqa muddatli aktivlar ÷ qisqa muddatli majburiyatlar. Nur Tech ning qisqa muddatli aktivlari: naqd $40m + debitorlik $25m + zaxira $15m = $80m. Qisqa muddatli majburiyatlar $40m. Koeffitsient = 80 ÷ 40 = 2.0: bir yil ichida to'lanishi kerak bo'lgan har $1 ga $2 qisqa muddatli aktiv bor.

Zaxirani sotish vaqt talab qiladi, shuning uchun qattiqroq versiya — quick ratio: (80 − 15) ÷ 40 ≈ 1.6.

Mo'ljal: 1.5–2 atrofi — qulay; 1 dan past — sababini tekshirish kerak. Lekin istisno bor: obuna bilan ishlaydigan kompaniyalar pulni oldindan oladi (kelajakdagi xizmat uchun "deferred revenue" majburiyat sifatida yoziladi), shuning uchun ularda 1 dan past koeffitsient ham normal bo'lishi mumkin.

Leverej: qarz qanchalik og'ir

Qarzni uch xil o'lchaymiz:

• Qarz / kapital (D/E) = foizli qarz ÷ aksiyadorlar kapitali. Nur Tech: $10m ÷ $100m = 0.1.
• Sof qarz = qarz − naqd pul. Nur Tech: $10m − $40m = −$30m, ya'ni kompaniyada qarzidan $30m ko'p naqd pul bor ("net cash").
• Foiz qoplamasi = operatsion foyda ÷ foiz xarajati. Bu — eng amaliy ko'rsatkich: foyda foizni necha barobar qoplaydi.

Nur Tech ning operatsion foydasi $25m, foiz xarajati $0.5m — qoplama 50x. Y kompaniyada $40m ÷ $10m = 4x: bardosh beradi, lekin yomon yilda bosim seziladi. Z kompaniyada $12m ÷ $8m = 1.5x: operatsion foyda atigi 33% tushsa ($8m), butun foyda foizga ketadi. Retsessiyada aynan Z kabi kompaniyalar yangi aksiya chiqarishga (suyulish) yoki aktiv sotishga majbur bo'ladi.