Baholash: P/E, P/S, EV/EBITDA va PEG

Narxning o'zi hech narsa demaydi

$500 lik aksiya $20 lik aksiyadan "qimmatroq" emas. Narx — bitta ulushning narxi, ulushlar soni esa har xil. Kompaniyaning to'liq narxi — bozor kapitalizatsiyasi: narx × aksiyalar soni.

Fundamental tahlil asoslari darsidagi Nur Tech ni eslang: 10m aksiya, sof foyda $20m, daromad $100m, aksiyadorlar kapitali $100m, naqd pul $40m, qarz $10m. Aksiya narxi $50 bo'lsin. Demak, bozor butun kompaniyani 10m × $50 = $500m ga baholayapti.

Bu ko'pmi yoki ozmi? Javob berish uchun narxni biznes ishlab topadigan narsa — foyda, daromad, pul oqimi — bilan solishtiramiz. Bu nisbatlar multiplikatorlar deyiladi. Ular "$1 foyda (yoki sotuv) uchun necha dollar to'layapman?" degan savolga javob beradi.

Nega bu muhim? Chunki investor daromadi ikki manbadan keladi: biznes o'sishi (EPS o'sishi) va bozor shu biznesga beradigan baho (multiplikator) o'zgarishi. Ajoyib kompaniyani juda yuqori multiplikatorda sotib olsangiz, biznes o'ssa ham multiplikator qisqarib, daromadingizni yeb qo'yishi mumkin.

P/E — narxning foydaga nisbati

P/E = aksiya narxi ÷ EPS (yoki kapitalizatsiya ÷ sof foyda — natija bir xil). Nur Tech: $50 ÷ $2.00 = 25. Ya'ni bozor har $1 yillik foyda uchun $25 to'layapti. Boshqacha aytganda, foyda o'zgarmasa, narxni "qaytarish" uchun 25 yil kerak bo'ladi.

Trailing va forward P/E

Qaysi EPS ga bo'linishi muhim:

• Trailing P/E (TTM) — oxirgi 12 oyning haqiqiy EPS i. Aniq, lekin o'tmish haqida.
• Forward P/E — keyingi 12 oy yoki yil uchun analitiklarning EPS prognozi. Kelajakka qaraydi, lekin prognoz xato bo'lishi mumkin.

Narx bir xil — $50. Analitiklar Nur Tech ning EPS i keyingi yil $2.50 ga, undan keyin $3.00 ga o'sishini kutyapti. Shuning uchun trailing P/E 25, forward P/E 20, ikki yil oldinga esa ~16.7. Tez o'sayotgan kompaniyada forward P/E trailing dan ancha past bo'ladi. Agar forward P/E trailing dan yuqori bo'lsa — analitiklar foyda tushishini kutyapti; bu alohida e'tibor talab qiladi.

Skrinerda ikkalasi ham bor. Ularni solishtirish foydali odat: farq qanchalik katta bo'lsa, narx shuncha ko'p prognozga tayanadi.

Boshqa multiplikatorlar: Nur Tech misolida

P/E hamma holatda ham ishlamaydi. Foyda yo'q bo'lsa, foyda bir martalik hodisa bilan buzilgan bo'lsa yoki kompaniyaning qarzi katta bo'lsa — boshqa nisbatlar kerak.

• P/S = kapitalizatsiya ÷ yillik daromad. Nur Tech: $500m ÷ $100m = 5. Hali foyda qilmayotgan yosh kompaniyalar uchun asosiy ko'rsatkich. Lekin P/S marjani bilmaydi: 5 P/S 20% sof marjali kompaniya uchun bir narsa, 2% marjali uchun butunlay boshqa.
• P/B = kapitalizatsiya ÷ aksiyadorlar kapitali (balans qiymati). Nur Tech: $500m ÷ $100m = 5. Aktivlari asosiy boylik bo'lgan sohalarda (sanoat, xom ashyo) foydali. Brend va dasturiy ta'minot kompaniyalarida asosiy boylik balansda ko'rinmaydi, shuning uchun P/B kam ma'no beradi.
• P/FCF = kapitalizatsiya ÷ erkin pul oqimi. Nur Tech ning FCF i $20m bo'lsa: $500m ÷ $20m = 25. Ko'p investorlar buni P/E dan ishonchliroq deb biladi, chunki pul oqimini buxgalteriya bilan "bezash" qiyinroq.
• EV/EBITDA. Korxona qiymati (EV) = kapitalizatsiya + qarz − naqd pul = $500m + $10m − $40m = $470m. Bu — butun biznesni qarzi va naqd puli bilan birga sotib olish narxi. EBITDA = operatsion foyda + amortizatsiya = $25m + $5m = $30m. EV/EBITDA = $470m ÷ $30m ≈ 15.7.