AQSh bozori qanday ishlaydi

Bozorda kimlar ishtirok etadi

AQSh aksiya bozori — bitta bino emas, balki bir-biriga ulangan elektron tizimlar tarmog'i. Undagi asosiy ishtirokchilar:

• Birjalar. Eng yiriklari — NYSE (Nyu-York fond birjasi) va Nasdaq. Kompaniya aksiyasi birida ro'yxatdan o'tadi (listing), lekin savdo ko'plab joylarda bir vaqtda bo'ladi.
• Market-meykerlar — doimiy ravishda ham xarid, ham sotuv narxini ko'rsatib turadigan firmalar. Ular bozorni likvid qiladi va buning evaziga spreddan pul ishlaydi.
• Broker — siz bilan bozor o'rtasidagi vositachi. U buyurtmangizni eng yaxshi narx bor joyga yuboradi va aksiyalarni sizning nomingizga saqlaydi. Siz birjani tanlamaysiz — broker o'zi yo'naltiradi.

Brokerda pulingiz va aksiyalaringiz brokerning o'z mablag'idan alohida saqlanishi kerak. AQSh brokerlarida qo'shimcha ravishda SIPC himoyasi bor — broker bankrot bo'lsa, ma'lum chegaragacha. Bu bozor zararidan himoya emas: aksiya tushsa, hech kim qoplamaydi. Broker tanlash haqida: O'zbekistondan AQSh aksiyasini qanday sotib olish mumkin.

Savdo vaqti — Toshkent bo'yicha

Asosiy seans — Nyu-York vaqti (ET) bilan 09:30–16:00, dushanbadan jumagacha. O'zbekistonda soat o'zgarmaydi (UTC+5), AQShda esa yiliga ikki marta o'zgaradi. Shuning uchun:

• Yozgi vaqt (mart oyining ikkinchi yakshanbasidan noyabrning birinchi yakshanbasigacha): Toshkentda 18:30–01:00;
• Qishki vaqt (noyabr boshidan martgacha): Toshkentda 19:30–02:00.

Asosiy seansdan tashqari ikki "kengaytirilgan" seans bor:

• Pre-market — 04:00–09:30 ET, ya'ni yozda Toshkentda 13:00–18:30, qishda 14:00–19:30;
• After-hours — 16:00–20:00 ET, ya'ni yozda 01:00–05:00, qishda 02:00–06:00.

Grafikda ko'ring: yoz va qishda butun jadval bir soatga suriladi, lekin ET bo'yicha vaqtlar o'zgarmaydi. Kengaytirilgan seanslarda savdo hajmi juda kichik, spred keng, ko'p brokerlar u yerda faqat limit buyurtmani qabul qiladi. Narx keskin sakrashi mumkin, lekin bu harakat ko'pincha asosiy seansda davom etmaydi: Pre-market stoplarning ko'pi nega yolg'on.

Asosiy seans ichida ham vaqt bir xil emas: ochilishdan keyingi birinchi 30 daqiqa va yopilishdan oldingi oxirgi soat eng faol va eng tebranuvchan. Yangi boshlovchi uchun ochilishning birinchi daqiqalarida market buyurtma berish — eng qimmat odatlardan biri.

Bayramlar va qisqa kunlar

Birja AQSh bayramlarida yopiq: Yangi yil, Martin Lyuter King kuni, Prezidentlar kuni, Xayrli juma, Xotira kuni, Juneteenth (19-iyun), Mustaqillik kuni (4-iyul), Mehnat kuni, Shukronalik kuni va Rojdestvo. Ba'zi kunlar — masalan, Shukronalikdan keyingi juma va Rojdestvo arafasi — 13:00 ET da yopiladi. Bu qishki vaqt, demak Toshkentda soat 23:00 da. Aniq sanalar taqvimda.

Bid, ask, spred va likvidlik

Har lahzada aksiyaning ikki narxi bor: xaridorlar taklif qilayotgan eng yuqori narx — bid va sotuvchilar so'rayotgan eng past narx — ask. Ular orasidagi farq — spred. Market buyurtma bilan olsangiz, ask narxini to'laysiz; market bilan sotsangiz, bid narxini olasiz. Ya'ni olib darhol sotish taxminan bitta spredga tushadi.

Grafikdagi uchta misol:

• $200 lik yirik kompaniya, spred $0.02 — narxning 0,01% i. 100 dona olib sotish taxminan $2 turadi;
• $40 lik o'rta kompaniya pre-market'da, spred $0.40 — 1%;
• $5 lik kichik kompaniya, spred $0.10 — 2%. 1 000 dona ($5 000) olib sotish taxminan $100 turadi.

Spred — likvidlik o'lchovi. Likvidlik — aksiyani narxni siljitmasdan tez sotib olish yoki sotish imkoniyati. Unga kunlik hajm va buyurtmalar kitobining "chuqurligi" ta'sir qiladi. Likvidlik past bo'lsa, buyurtmangiz kutganingizdan yomonroq narxda bajariladi — bu sirpanish deyiladi.