Halol investitsiya asoslari

Nega aksiyani tekshirish kerak

Aksiya — kompaniyadagi ulush. Demak, aksiyador kompaniyaning sherigi: u nima bilan shug'ullansa va qanday moliyalashtirilsa, foydasi ham, mas'uliyati ham sherikka tegadi. Islomiy moliyada uchta asosiy taqiq bor: riba (foiz), g'arar (haddan ortiq noaniqlik) va maysir (qimor). Aksiya tekshiruvi — halol skrining — kompaniya shu chegaralardan qanchalik uzoqligini o'lchaydi.

Lekin real dunyoda deyarli har bir kompaniya bankda pul saqlaydi va ko'pchiligi qarz oladi. Agar talab mutlaq "nol" bo'lsa, birjada deyarli hech qanday aksiya qolmasdi. Shuning uchun ulamolar ikki bosqichli yondashuv ishlab chiqqan: faoliyat bo'yicha nol tolerantlik, moliyaviy tuzilma bo'yicha esa aniq chegaralar. Eng ko'p qo'llanadigan — AAOIFI ning 21-standarti.

1-bosqich: biznes faoliyati

Avval kompaniya nima bilan pul ishlashi tekshiriladi. Asosiy faoliyati quyidagilardan biri bo'lsa, aksiya moliyaviy ko'rsatkichlariga qaramay rad etiladi:

• an'anaviy (foizli) bank, kredit, ipoteka, an'anaviy sug'urta;
• alkogol, tamaki, cho'chqa mahsulotlari;
• qimor, kazino, tikish platformalari;
• kattalar uchun kontent;
• qurol-yarog' (ko'p skrinerlar ro'yxatida).

Misol: foizli bank qarzsiz va pulga to'la bo'lishi mumkin — lekin uning asosiy mahsuloti foiz. U birinchi bosqichda to'xtaydi, nisbatlar hatto hisoblanmaydi. To'liq ro'yxat: bloklangan sohalar.

Yashirin va aralash faoliyat

Ba'zan taqiqlangan faoliyat soha nomida ko'rinmaydi: cho'chqa go'shti ishlab chiqaruvchi "qadoqlangan oziq-ovqat" toifasida, qurol ishlab chiqaruvchi "aerokosmik" toifasida turishi mumkin. Shuning uchun yaxshi skrinerlar bunday holatlarni qo'lda tekshiradi. Boshqa holatda taqiqlangan faoliyat kichik qism bo'ladi: masalan, supermarket sotuvining ozgina qismi alkogol. Bunday kompaniya birinchi bosqichda avtomatik rad etilmaydi — bu daromad uchinchi nisbatda (nohalal daromad) hisobga olinadi.

2-bosqich: uchta moliyaviy nisbat

Faoliyati toza kompaniya uchta nisbatdan o'tishi kerak. Keling, bitta namuna kompaniyada hammasini hisoblaymiz:

• bozor kapitalizatsiyasi — $50 mlrd;
• foizli qarz — $6 mlrd;
• pul va foizli qimmatli qog'ozlar — $4 mlrd;
• yillik daromad — $20 mlrd, shundan foiz daromadi — $300 mln.

1. Qarz nisbati: 30% dan kam

Qarz nisbati = foizli qarz ÷ bozor kapitalizatsiyasi = 6 ÷ 50 = 12%. Bu kompaniya qanchalik riba asosidagi qarzga tayanishini ko'rsatadi. Chegaradan oshsa, biznesning sezilarli qismi foizli qarz bilan moliyalashtirilgan bo'ladi.

2. Foizli aktivlar: 30% dan kam

Foizli aktivlar = (pul + qisqa va uzoq muddatli foizli qimmatli qog'ozlar) ÷ bozor kapitalizatsiyasi = 4 ÷ 50 = 8%. Bu nisbat "bu haqiqiy biznesmi yoki foiz ishlayotgan pul uyumimi?" degan savolga javob beradi. Chegaradan oshsa, siz biznesga emas, amalda depozitga sarmoya kiritayotgan bo'lasiz.

3. Nohalal daromad: 5% dan kam

Nohalal daromad = foiz va boshqa taqiqlangan daromad ÷ umumiy daromad = 300 ÷ 20 000 = 1,5%. AAOIFI 5% gacha bo'lgan qismni "tasodifiy" deb hisoblaydi — lekin bu qism tozalanishi shart.

Grafikda uchala nisbat ham chegara chizig'idan ancha pastda — kompaniya moliyaviy bosqichdan o'tadi. Uchinchi nisbatni yaqinroq ko'ramiz:

$20 mlrd daromadning $300 mln qismi bankdagi pullardan kelgan foiz. Bu juda kichik bo'lak, lekin nol emas. Siz shu kompaniyadan dividend olsangiz, uning 1,5% ini sadaqa qilasiz — bu Tozalash darsida batafsil.