Aksiya nima va uning narxi nega o'zgaradi

Aksiya — biznesning bir bo'lagi

Aksiya — kompaniyaga egalik ulushini bildiruvchi qimmatli qog'oz. Kompaniyaning 100 million aksiyasi bo'lsa va sizda 100 tasi bo'lsa, siz uning milliondan bir qismiga egasiz. Bu juda kichik ulush, lekin haqiqiy: kompaniya foydasi, aktivlari va kelajagi bo'yicha sizning ham ulushingiz bor.

Shu fikrni boshidan mahkam ushlang: aksiya — lotereya chiptasi ham, ekrandagi raqam ham emas. Uning ortida xodimlar, zavodlar, mijozlar va har chorakda hisobot beradigan biznes turadi. Uzoq muddatda aksiya narxi aynan shu biznes qancha pul ishlashiga ergashadi.

Aksiyador nimaga ega bo'ladi

• Foydadagi ulush. Kompaniya foydaning bir qismini dividend qilib to'lashi yoki biznesga qayta tikishi mumkin — ikkala holda ham bu sizning ulushingiz qiymatiga ta'sir qiladi.
• Ovoz huquqi. Oddiy aksiyalar odatda direktorlar kengashini saylashda va muhim qarorlarda ovoz beradi (kichik investor uchun bu ko'proq rasmiy huquq).
• Cheklangan javobgarlik. Kompaniya bankrot bo'lsa, siz qo'ygan pulingizdan ortiq yo'qotmaysiz — kompaniya qarzlari sizga o'tmaydi.
• Oxirgi navbatdagi da'vo. Bankrotlikda avval kreditorlar to'lanadi, aksiyadorlarga ko'pincha hech narsa qolmaydi. Shuning uchun aksiya qarzdan riskliroq.

Har bir aksiya birjada qisqa belgi — tiker bilan yuritiladi: Apple — AAPL, Microsoft — MSFT. Tiker — faqat nom; u kompaniya haqida hech narsa demaydi.

Aksiyalar qayerdan paydo bo'ladi: IPO

Kompaniya avval xususiy bo'ladi: uning aksiyalari asoschilar va erta investorlar qo'lida. Kengayish uchun katta pul kerak bo'lganda, u birjaga chiqadi — bu IPO (birlamchi ommaviy taklif) deyiladi.

Misol. Kompaniyada 80 mln aksiya bor: 50 mln asoschilarda, 30 mln erta investorlarda. IPO'da u 20 mln yangi aksiya chiqarib, har birini $25 dan sotadi va $500 mln yig'adi. Endi jami aksiyalar soni 100 mln.

Grafikda ko'ring: asoschilarning 50 mln aksiyasi o'z joyida, lekin ularning ulushi 50 ÷ 80 = 62,5% dan 50 ÷ 100 = 50% ga tushdi. Yangi aksiya chiqarish mavjud egalarning ulushini suyultiradi. Teskari jarayon — buyback: kompaniya o'z aksiyalarini sotib olib, sonini kamaytiradi va har bir qolgan aksiyaning ulushini oshiradi.

Birlamchi va ikkilamchi bozor

IPO'da pul kompaniyaga tushadi — bu birlamchi bozor. Shundan keyin aksiyalar investorlar o'rtasida qo'ldan-qo'lga o'tadi — bu ikkilamchi bozor. Siz brokerda aksiya sotib olganingizda, pulingiz kompaniyaga emas, sotuvchi investorga ketadi. Kompaniya uchun aksiya narxi baribir muhim: yuqori narx yangi kapital jalb qilishni va xodimlarga aksiya bilan haq to'lashni osonlashtiradi.

Bozor kapitalizatsiyasi — kompaniya hajmi

Bozor kapitalizatsiyasi = aksiya narxi × muomaladagi aksiyalar soni. IPO misolida: 100 mln × $25 = $2,5 mlrd. Narx $30 ga chiqsa, kapital $3 mlrd bo'ladi.

Yangi boshlovchilarning eng ko'p uchraydigan xatosi — aksiya narxini kompaniya hajmi bilan adashtirish. Ikkita kompaniyani solishtiring:

• A: narx $500, aksiyalar 10 mln → kapital $5 mlrd;
• B: narx $20, aksiyalar 2 mlrd → kapital $40 mlrd.

B ning aksiyasi 25 barobar "arzon", lekin kompaniya 8 barobar katta. Bitta aksiyaning narxi o'z-o'zidan "qimmat" yoki "arzon" degani emas — buni foyda bilan solishtirib baholanadi (Baholash koeffitsiyentlari darsida).