Kodak tarixi: raqamli kamerani ixtiro qilib, undan halok bo'lgan kompaniya

XIX asr oxirida suratga tushish — boylar va mutaxassislar ishi edi. Fotograf o'zi bilan og'ir quti-kamera, shisha plastinkalar, kimyoviy moddalar va kichik qorong'i chodir olib yurardi. Oddiy odam uchun bu ilm-fan bilan barobar edi.

Rochester shahridagi bank xizmatchisi George Eastman buni o'zgartirmoqchi bo'ldi. U kechalari onasining oshxonasida kimyoviy tajribalar o'tkazib, shisha plastinkalar o'rniga o'ralgan plyonka yasashni o'rgandi. 1888-yilda esa birinchi Kodak kamerasini sotuvga chiqardi. Uning shiori tarixga kirdi: "Siz tugmani bosing, qolganini biz qilamiz."

G'oya oddiy edi: odam kamerani olib, yuzta surat oladi, keyin kamerani butunligicha Kodak'ka yuboradi. Kompaniya suratlarni chiqarib, kameraga yangi plyonka solib qaytaradi.

1900-yilda esa Brownie kamerasi chiqdi — narxi bor-yo'g'i bir dollar. Endi bolalar ham suratga tushira olardi. Lekin Eastman'ning asl dahosi kamerada emas edi. U kamerani arzon sotib, pulni plyonkadan topardi. Har bir surat — Kodak uchun kichik daromad edi.

Bu model shunchalik kuchli ediki, Kodak keyingi yuz yil davomida deyarli raqibsiz yashadi. Lekin aynan shu muvaffaqiyat keyinchalik uning tuzog'iga aylanadi.

XX asr o'rtalariga kelib Kodak shunchaki kompaniya emas, madaniyatning bir qismi edi. Amerikada to'y, tug'ilgan kun yoki ta'tildagi esda qolarli paytni "Kodak moment" — "Kodak lahzasi" deb atashardi.

Raqamlar bu hukmronlikni yaxshi ko'rsatadi. 1962-yilda kompaniyaning yillik savdosi $1 mlrd dan oshdi. 1976-yilga kelib esa AQShda sotilgan har o'nta plyonkadan to'qqiztasi va kameralarning 85% i Kodak'niki edi. 1988-yilda kompaniyada 145 mingdan ortiq odam ishlardi. Rochester shahri butunlay Kodak atrofida yashardi.

Eng muhimi — plyonka biznesi juda daromadli edi. Kamera bir marta sotiladi, plyonka va uni chiqarish xizmati esa qayta-qayta. Investorlar bunday modelni "ustara va tig'" deb atashadi: ustarani arzon berasiz, tig'ni umr bo'yi sotasiz.

Bunday mashina yuz yil ishlab turganda kompaniya ichida hech kim uni to'xtatishni istamaydi. Ayniqsa, uni to'xtatadigan narsani o'zing ixtiro qilgan bo'lsang.

1975-yil. Kodak tadqiqot laboratoriyasida 24 yoshli muhandis Steven Sasson kichik topshiriq oladi: yaqinda ixtiro qilingan yorug'lik sezgich chip — CCD — bilan biror foydali narsa qilib bo'ladimi, ko'rish kerak.

Sasson ishga kirishib, eski kino kamerasidan linza, kasseta magnitofoni va o'nlab elektron platalardan g'alati qurilma yig'adi. Uning og'irligi taxminan 3,6 kilogramm edi. Surat bor-yo'g'i 100 x 100 nuqtadan iborat bo'lib, qora-oq chiqardi va bitta suratni kassetaga yozish uchun 23 soniya ketardi. Bu dunyodagi birinchi qo'lda ko'tariladigan raqamli kamera edi — plyonkasiz suratga oladigan qurilma.

Sasson ixtirosini rahbarlarga ko'rsatdi. Keyinchalik u jurnalistlarga o'sha paytdagi munosabatni shunday eslagan: rahbarlar buni "yoqimli narsa" deb hisoblashgan, lekin bu haqda hech kimga aytmaslikni so'rashgan.

Ularni ayblash oson, lekin tushunish ham mumkin. Kodak plyonka sotib yashardi. Plyonkasiz kamera — bu kompaniyaning eng daromadli biznesiga qarshi qurol edi. Bundan tashqari, 1975-yildagi surat sifati juda past edi va bunday kamera oddiy oilaga yetib borishi uchun hali o'nlab yillar kerak edi.

Kodak raqamli texnologiyani tashlab yubormadi — kompaniya bu sohada minglab patent oldi. Hatto 1979-yilgi ichki tahlilda bozor 2010-yilga kelib to'liq raqamlilikka o'tishi mumkinligi taxmin qilingan edi. Kodak kelajakni ko'rgan edi. Savol boshqa edi: u o'z biznesini o'zi o'ldirishga tayyormidi?

Kodak'ning birinchi jiddiy muammosi raqamli texnologiyadan emas, oddiy raqobatdan keldi. 1984-yilgi Los-Anjeles Olimpiadasida rasmiy plyonka homiysi bo'lish huquqini Kodak emas, yaponlarning Fujifilm kompaniyasi yutib oldi. Kodak narxni qimmat deb hisoblagan edi. Fujifilm esa shu orqali Amerika bozoriga mustahkam kirib oldi.

Fujifilm plyonkasi arzonroq edi va sifati ham past emas edi. 1997-yilda narx urushi boshlandi va Kodak'ning AQShdagi ulushi bir yilda taxminan 80% dan 75% ga tushdi. Xuddi shu yili, fevral oyida, Kodak'ning bozor qiymati eng yuqori nuqtasiga — taxminan $31 mlrd ga yetgan edi. Bu cho'qqi edi. Undan keyin faqat pastga yo'l bor edi.

Kompaniya 1990-yillarda ham katta foyda ko'rardi: 1996-yilda daromad $16 mlrd atrofida, 1999-yilda foyda $2,5 mlrd edi. Tashqaridan hammasi joyida ko'rinardi. Ichkarida esa plyonka bozori tobora ko'proq raqobat va narx bosimi ostida qolayotgan edi.

Va endi ufqda haqiqiy bo'ron paydo bo'ldi.

2000-yillar boshida raqamli kameralar arzonlashib, oddiy oilalarga yetib keldi. Kodak bu safar orqada qolmadi — hech bo'lmasa, birinchi qarashda. Kompaniya raqamli kameralar chiqardi va 2005-yil atrofida AQShda raqamli kamera sotuvi bo'yicha yetakchilardan biri ham bo'ldi.

Lekin bu yerda yashirin muammo bor edi. Plyonka davrida Kodak har bir suratdan pul topardi. Raqamli davrda esa surat bepul edi. Kamerani bir marta sotasiz — va tamom. Raqamli kameralar bozorida esa Sony, Canon, Nikon kabi kuchli raqiblar bor edi va narxlar tez tushardi. Kodak kamera sotishdan plyonkadagidek foyda ko'ra olmasdi.

Ya'ni Kodak raqamli bozorda o'ynay oldi, lekin pul topa olmadi. Har bir raqamli kamera sotilgani — bir oila plyonka sotib olishni to'xtatgani degani edi.

Kompaniya qisqara boshladi. 2004–2007-yillarda o'nlab plyonka zavodlari va yuzdan ortiq surat chiqarish laboratoriyasi yopildi, taxminan 50 ming xodim ishdan bo'shatildi. 2004-yilda Kodak 70 yildan ortiq vaqt turgan Dow Jones sanoat indeksidan chiqarildi.

Keyin esa oxirgi zarba keldi — va u raqamli kameradan ham kuchliroq edi.

2007-yilda Apple iPhone'ni taqdim etdi. Bir necha yil ichida dunyoning eng ko'p ishlatiladigan kamerasi — telefon kamerasiga aylandi. Odamlar endi suratni plyonkaga ham, alohida raqamli kameraga ham emas, cho'ntagidagi telefonga olardi. Va uni qog'ozda chiqarmas, balki Facebook yoki Instagram'ga joylardi.

Kodak uchun bu ikki karra zarba edi. Plyonka bozori deyarli yo'qoldi, oddiy raqamli kameralar bozori ham telefon tufayli qisqardi. Kompaniya printerlar va siyoh biznesiga yo'l izladi, lekin bu bozorda HP va boshqa kuchli raqiblar bor edi.

Qiziq tomoni shundaki, Kodak qo'lida hali katta boylik bor edi: o'n yillar davomida to'plangan raqamli tasvir patentlari. Kompaniya ularni sotib, litsenziyalab pul topishga harakat qildi — 2010-yilda faqat patent litsenziyasidan $838 mln oldi. Lekin bu kasal tanaga dori emas, bir martalik qon quyish edi.

2011-yil kuzida aksiya bir dollar atrofiga tushib qoldi. Bozor allaqachon nima bo'lishini bilardi.

2012-yil 19-yanvarda Eastman Kodak AQSh qonuniga ko'ra bankrotlik — Chapter 11 himoyasiga ariza berdi. Bu tartib kompaniyaga kreditorlardan vaqtincha himoyalanib, qayta tuzilish imkonini beradi. Bir asrdan ortiq vaqt dunyoning xotirasini saqlagan kompaniya qarzlarini to'lay olmay qoldi.

Bankrotlik jarayonida Kodak raqamli tasvir patentlarining katta qismini taxminan $525 mln ga sotdi. Xaridorlar orasida Apple, Google, Facebook, Amazon, Microsoft va Samsung bor edi — ya'ni Kodak'ni o'ldirgan raqamli dunyoning aynan o'zi.

2013-yil sentabrida Kodak bankrotlikdan chiqdi — lekin butunlay boshqa, ancha kichik kompaniya sifatida. Eski aksiyadorlarning ulushi deyarli butunlay yo'qoldi. Bugungi Kodak aksiyasi (KODK) — bu bankrotlikdan keyin chiqarilgan yangi aksiya, eski Eastman Kodak investorlari uchun hikoya 2012-yilda tugagan.

Bugun kompaniya tijorat bosmaxonasi, kino plyonkasi va kimyoviy materiallar bilan shug'ullanadi. Yillik daromadi taxminan $1 mlrd atrofida — 1996-yilgi $16 mlrd ning kichik bir qismi.

Kodak hikoyasini to'liq tushunish uchun uning eski raqibiga qarash kerak. Fujifilm ham aynan shu to'lqinga duch keldi — uning daromadi ham plyonkaga bog'liq edi. Lekin Fujifilm boshqacha yo'l tutdi: plyonka bozori qulashini ochiq tan olib, o'z kimyoviy va tasvir texnologiyalarini boshqa sohalarga — tibbiy uskunalar, dori-darmon materiallari, kosmetika, elektronika materiallariga ko'chirdi.

Ya'ni muammo texnologiyani bilmaslikda emas edi. Kodak raqamli kamerani birinchi bo'lib ixtiro qilgan, kerakli patentlarga ega bo'lgan va kelajakni ichki tahlillarda oldindan ko'rgan edi. Muammo — eng daromadli biznesni o'z qo'li bilan almashtirishga jur'at yetishmasligida edi. Bugun biznes maktablarida Kodak bir xil savol bilan o'qitiladi: muvaffaqiyatingiz sizni kelajakdan himoya qilyaptimi yoki undan to'sib turibdimi?