BlackBerry tarixi: prezidentlar ishlatgan telefon qanday qilib besh yilda bozordan yo'qoldi

1984-yil. Kanadaning Vaterloo shahri. Muhandislik talabasi Mike Lazaridis do'sti Douglas Fregin bilan kichik kompaniya ochadi va unga g'alati nom beradi: Research In Motion — "Harakatdagi tadqiqot". Ular avvaliga turli elektron qurilmalar va simsiz aloqa uskunalari ustida ishlaydi.

1992-yilda kompaniyaga Jim Balsillie qo'shiladi — Lazaridis'dan farqli o'laroq u muhandis emas, savdo va moliya ustasi edi. Ikki kishi hamraislik qildi: biri mahsulotni yaratardi, ikkinchisi uni sotardi va kompaniyaga pul topardi. Bu ittifoq keyingi yigirma yil davomida RIM'ni boshqaradi.

Ular bitta oddiy savol ustida bosh qotirishardi: odam ofisdan chiqib ketganda elektron pochtasi nima bo'ladi? 1990-yillarda pochta faqat kompyuterda o'qilardi. Biznesmen samolyotda, uchrashuvda yoki mashinada bo'lsa, muhim xatlar soatlab javobsiz qolardi.

1999-yilda javob tayyor bo'ldi: kichkina, kichik ekranli va mitti klaviaturali qurilma, u elektron pochtani o'zi, bir zumda olib kelardi. Uning nomi — BlackBerry. Klaviaturasidagi tugmachalar qoraqat (blackberry) donalariga o'xshardi.

Bu qurilma dunyoni o'zgartiradi. Lekin hech kim kutmagan tarzda.

BlackBerry'ning sehri ikki narsada edi. Birinchisi — klaviatura. Odamlar ikki bosh barmog'i bilan xatni kompyuterdagidek tez yozardi. Ikkinchisi — xavfsizlik. RIM xabarlarni o'z serverlari orqali shifrlab uzatardi. Banklar, yirik kompaniyalar va hukumat idoralari bunga ishonardi: korporativ IT bo'limlari BlackBerry'ni xodimlarga ommaviy tarqatardi.

2002-yildan qurilma telefon ham bo'ldi. Keyin rangli ekran, internet, BlackBerry Messenger (BBM) qo'shildi. BBM — WhatsApp'dan ancha oldingi bepul messenjer edi va yoshlar orasida ham juda mashhur bo'lib ketdi.

Odamlar qurilmadan ajrala olmasdi. Shu sababli unga "CrackBerry" laqabi berildi — narkotik moddaga qaramlikka ishora. 2006-yilda Webster's New World lug'ati bu so'zni "yil so'zi" deb e'lon qildi.

2009-yilda AQSh prezidenti bo'lgan Barak Obama BlackBerry'sidan voz kechmaslik uchun xavfsizlik xizmatlari bilan kelishishga majbur bo'ldi — bu voqea gazetalarda katta yangilik bo'ldi. BlackBerry kuch va muhimlik ramziga aylangan edi.

Ammo bu cho'qqi ostida yer allaqachon qimirlay boshlagan edi.

2007-yil yanvarida Apple iPhone'ni taqdim etdi. Klaviaturasi yo'q, butun old tomoni sensorli ekran.

RIM'da munosabat sovuqqon edi. 2007-yil fevralida Jim Balsillie jurnalistlarga iPhone'ni allaqachon gavjum bozordagi "yana bitta yangi ishtirokchi" deb atadi va BlackBerry uchun keskin burilish bo'lishini aytish mubolag'a bo'lishini ta'kidladi.

Bu fikrning mantiqiy asoslari bor edi. iPhone'da jismoniy klaviatura yo'q edi — biznes odamlari shisha ekranda qanday qilib tez yozadi? Uning batareyasi tez tugardi. Korporativ pochta va xavfsizlik bo'yicha esa BlackBerry'ga teng keladigani yo'q edi. RIM o'z mijozlarini — kompaniyalar va hukumatlarni yaxshi bilardi.

Lekin RIM bitta narsani ko'rmadi: telefonni endi kompaniyaning IT bo'limi emas, odamning o'zi tanlay boshlagan edi. Odamlar ishga o'z iPhone'larini olib kela boshladi va undan pochta o'qishni talab qila boshladi. Telefon ish quroli emas, shaxsiy kompyuter, kamera, o'yin va internet oynasiga aylanmoqda edi.

Qiziq tomoni, keyingi bir-ikki yil davomida raqamlar RIM'ga "hammasi joyida" deb turdi.

2008-yil iyunida RIM'ning bozor qiymati taxminan $83 mlrd ga yetdi — u Kanadaning eng qimmat kompaniyasi edi. 2009-yilning birinchi choragida AQSh smartfon bozorining taxminan yarmi BlackBerry'ga to'g'ri kelardi. iPhone'dan ham ko'p.

Kompaniya o'sishda davom etardi. Butun dunyo bo'yicha foydalanuvchilar soni ham oshib borardi — Indoneziya, Yaqin Sharq, Afrika, Lotin Amerikasida yoshlar BBM uchun arzon BlackBerry'larni sotib olardi. 2012-yilda foydalanuvchilar soni taxminan 80 millionga yetdi.

Lekin bu raqamlar ortida xavfli tendensiya yashiringan edi. Eng daromadli mijozlar — AQSh va Yevropadagi qimmat telefon xaridorlari — sekin-asta iPhone va Android'ga o'tayotgan edi. O'sish asosan arzon telefonlar va kam daromad keltiradigan bozorlardan kelardi. Ya'ni RIM miqdorda o'sardi, lekin sifatda yo'qotardi.

Android ham shiddat bilan kirib keldi: 2008-yildan Samsung, HTC, Motorola kabi kompaniyalar Google'ning bepul tizimida o'nlab sensorli telefonlar chiqara boshladi. Ilovalar do'konlari portlab o'sdi. BlackBerry'ning ilovalari esa juda kam edi.

Va 2011-yilda muammolar bir-birining ustiga to'plana boshladi.

2011-yil BlackBerry uchun dahshatli yil bo'ldi.

Aprelda kompaniya PlayBook planshetini chiqardi — iPad'ga javob sifatida. U chala tayyor holda chiqdi: hatto o'zining elektron pochta ilovasi ham yo'q edi. Bu — elektron pochta bilan mashhur bo'lgan kompaniya uchun! Planshet sotilmadi, RIM keyinchalik omborda qolgan PlayBook'lar uchun $485 mln zarar yozdi.

Oktabrda esa yanada og'ir zarba keldi. RIM'ning Yevropadagi asosiy serverlaridan biri ishdan chiqdi, zaxira tizim ham ishlamadi. Uch kun davomida dunyo bo'ylab millionlab odamning BlackBerry'sida pochta va xabarlar ishlamadi. Bu — ishonchliligi bilan mashhur bo'lgan qurilma uchun eng og'riqli zarba edi. Va u aynan yangi iPhone 4S sotuvga chiqqan haftaga to'g'ri keldi.

Aksiya tushishda davom etdi. 2012-yil yanvarida Lazaridis va Balsillie hamraislik lavozimidan ketdi. Kompaniya yangi rahbar va yangi umid bilan oxirgi kartasini tayyorlay boshladi: to'liq yangi operatsion tizim — BlackBerry 10.

2013-yil yanvarida kompaniya rasman nomini Research In Motion'dan BlackBerry ga o'zgartirdi va BlackBerry 10 tizimini va Z10 telefonini taqdim etdi. Z10 — kompaniyaning birinchi to'liq sensorli flagman telefoni edi.

Telefon yomon emas edi. Ko'p sharhlovchilar uning tizimini zamonaviy va qulay deb baholadi. Lekin u juda kech keldi. iPhone chiqqanidan olti yil o'tgan edi. Odamlar allaqachon iPhone yoki Android ekotizimiga, ularning yuz minglab ilovalariga o'rganib bo'lgan edi. Dasturchilar esa uchinchi platforma uchun ilova yozishga shoshilmasdi.

Natija achchiq bo'ldi. 2013-yil sentabrida BlackBerry sotilmagan Z10 telefonlari uchun taxminan $934 mln zarar yozdi va chorakda qariyb bir milliard dollar sof zarar e'lon qildi.

O'sha yili kompaniyani Fairfax Financial boshchiligidagi investorlar guruhiga $4,7 mlrd ga sotish rejasi ham e'lon qilindi — 2008-yildagi qiymatning kichik bir qismi. Ammo bu bitim ham noyabrda bekor qilindi. Kompaniyaga yangi bosh direktor — John Chen keldi.

John Chen kompaniyani qutqarish uchun og'riqli, lekin mantiqiy qaror qabul qildi: BlackBerry telefon ishlab chiqarishdan voz kechadi. 2016-yilda kompaniya o'z telefonlarini yasashni to'xtatdi va brendni boshqa ishlab chiqaruvchilarga litsenziyaga berdi. 2022-yil 4-yanvarda esa eski BlackBerry telefonlari uchun xizmatlar butunlay o'chirildi — klassik BlackBerry rasman tarixga aylandi.

Bugun BlackBerry — dasturiy ta'minot kompaniyasi. U kiberxavfsizlik va avtomobillar uchun QNX operatsion tizimi bilan shug'ullanadi: QNX dunyo bo'ylab millionlab avtomobillarda ishlaydi. Ya'ni kompaniya o'zining eski kuchli tomoni — xavfsizlik va ishonchli dasturga qaytdi.

Lekin 2008-yilda aksiya sotib olgan investor uchun hikoya bundan baxtli emas. Kompaniya qiymati cho'qqidagi $83 mlrd dan bir necha milliard dollargacha tushdi. Yuqoridagi grafik bu yo'lni ko'rsatadi: 2008-yilgi cho'qqi va undan keyingi uzoq, deyarli to'xtovsiz pasayish.

BlackBerry'ni ahmoqona xatolar emas, o'z mijozini juda yaxshi bilish halok qildi. Kompaniya biznesmenlar, IT bo'limlar va hukumatlar nimani xohlashini aniq bilardi: klaviatura, xavfsizlik, uzoq ishlaydigan batareya. Va u bularning hammasini mukammal berdi.

Ammo smartfon davrida qarorni endi IT bo'limlar emas, oddiy odamlar qabul qila boshladi. Ular uchun ekran, ilovalar, kamera, o'yinlar va internet klaviaturadan muhimroq bo'lib chiqdi. BlackBerry eski mijozning ehtiyojini qondirishda shunchalik muvaffaqiyatli ediki, yangi mijoz paydo bo'lganini kech payqadi.

Bu holat biznes adabiyotida ko'p o'rganiladi va Nokia hikoyasiga juda o'xshaydi: ikkalasi ham bir vaqtda, bir xil to'lqin ostida qoldi.