Apple tarixi: bankrotlik yoqasidan dunyoning eng qimmat kompaniyasigacha

1976-yil. Kaliforniya, Los-Altos shahri. Bir uyning garajida ikki yigit kompyuter platalarini yig'yapti. Biri — 25 yoshli muhandis Steve Wozniak, texnikaning dahosi. Ikkinchisi — 21 yoshli Steve Jobs, texnikani Wozniakchalik bilmaydi, lekin boshqa noyob qobiliyati bor: u odamlar nimani xohlashini ular o'zlari bilishidan oldin his qiladi.

Ular birinchi kompyuterlari — Apple I'ni sotish uchun kompaniya ochishdi. Jobs mikroavtobusini, Wozniak esa qimmat kalkulyatorini sotib, boshlang'ich pul yig'di. Uchinchi sherik ham bor edi — tajribali muhandis Ronald Wayne. U 10% ulush oldi, lekin bor-yo'g'i bir necha kun o'tib qo'rqib ketdi: agar kompaniya qarzga botsa, javobgarlik uning shaxsiy mol-mulkiga ham tushishi mumkin edi. Wayne o'z ulushini $800 ga qaytarib berdi. Bu ulush keyinchalik yuz milliardlab dollarga teng bo'lardi.

Apple I bor-yo'g'i bir necha yuz dona sotildi. Lekin 1977-yilda chiqqan Apple II butunlay boshqa narsa edi: korpusli, rangli grafikali, uyga olib kelib ishlatsa bo'ladigan kompyuter. U millionlab dona sotildi va Apple'ni Amerikaning eng tez o'sayotgan kompaniyalaridan biriga aylantirdi. 1980-yil dekabrida Apple birjaga chiqdi va bir kechada yuzlab xodimini millioner qildi.

Hammasi ertakdek ketayotgan edi. Lekin bu ertakda asosiy qahramon o'z qasriga qaytib kelishi uchun avval undan haydalishi kerak edi.

1983-yilda Jobs PepsiCo kompaniyasining prezidenti John Sculley'ni Apple'ga rahbar qilib olib keldi. Bir yildan keyin Apple Macintosh'ni chiqardi — sichqoncha va oynalar bilan ishlaydigan, o'z davridan ancha oldinda bo'lgan kompyuter. Lekin u qimmat edi va kutilganchalik sotilmadi.

Jobs bilan Sculley o'rtasidagi ziddiyat kuchaydi. 1985-yilda direktorlar kengashi Sculley tomonini oldi va Jobs kompaniyani boshqarishdan chetlatildi. U o'zi tashkil qilgan Apple'dan ketdi va yangi kompaniya — NeXT'ni ochdi, shuningdek Pixar animatsiya studiyasini sotib oldi.

Avvaliga Apple Jobs'siz ham yaxshi yashadi: Macintosh'lar sotildi, foyda keldi. Lekin 1990-yillar boshlanishi bilan yo'l pastga burildi. Microsoft'ning Windows tizimi arzon kompyuterlarning hammasiga o'rnatila boshladi va bozorni egalladi. Apple esa juda ko'p, bir-biriga o'xshash, chalkash modellar chiqardi. Rahbarlar birin-ketin almashdi. Kompaniya o'z yo'lini yo'qotdi.

1997-yilga kelib vaziyat shu darajaga yetdiki, keyinchalik Jobs aytishicha, Apple'ning bankrot bo'lishiga taxminan 90 kun qolgan edi. Kompaniya o'sha moliyaviy yilda bir milliard dollardan ortiq zarar ko'rdi. Dell kompyuterlari asoschisi Michael Dell'dan "Apple'ning o'rnida nima qilgan bo'lardingiz?" deb so'rashganda, u kompaniyani yopib, pulni aksiyadorlarga qaytarishni aytgan.

Apple'ni kim qutqara olardi? Javob kutilmagan joydan keldi.

1996-yil oxirida Apple yangi operatsion tizim izlayotgan edi va... NeXT'ni sotib oldi. Kelishuv bilan birga Apple'ga Steve Jobs ham qaytdi — avval maslahatchi sifatida, 1997-yil yozida esa amalda kompaniya rahbari bo'lib.

Jobs birinchi bo'lib kesishdan boshladi. O'nlab mahsulot loyihalarini yopdi va kompaniyani juda oddiy jadvalga qaytardi: ikki xil xaridor (oddiy foydalanuvchi va professional) × ikki xil kompyuter (stol ustidagi va olib yuriladigan). Hammasi bo'lib to'rtta mahsulot. Diqqat — Apple uchun yangi qurolga aylandi.

Keyin hamma hayratda qolgan qadam keldi. 1997-yil avgustida Macworld anjumanida Jobs sahnadan e'lon qildi: Apple'ning eng katta raqibi Microsoft kompaniyaga $150 mln sarmoya kiritadi va Mac uchun Office dasturlarini chiqarishni davom ettiradi. Zalda hushtak chalganlar ham bo'ldi. Lekin bu kelishuv investorlarga eng muhim narsani berdi — Apple yaqin orada yo'q bo'lib ketmasligiga ishonch.

Pul va vaqt topildi. Endi mijozlarni qaytaradigan mahsulot kerak edi.

1998-yilda Apple iMac'ni chiqardi. O'sha davrdagi barcha kompyuterlar kulrang-bejrang qutilar edi. iMac esa shaffof, yorqin rangli, monitori bilan bitta korpusda, internetga ulanish oson qilingan kompyuter edi. U bir zumda xit bo'ldi va Apple yana foydaga chiqdi. Dizayner Jony Ive bilan Jobs'ning hamkorligi keyingi o'n yillikning eng mashhur mahsulotlarini yaratadi.

Ammo haqiqiy burilish kompyuterdan emas, musiqadan keldi. 2001-yilda Apple iPod'ni taqdim etdi — "cho'ntagingizda 1000 ta qo'shiq". 2003-yilda esa iTunes do'koni ochildi: endi qo'shiqni internetdan qonuniy, alohida-alohida sotib olish mumkin edi.

iPod Apple'ni "kompyuter kompaniyasi"dan iste'mol elektronikasi kompaniyasiga aylantirdi. U, eng muhimi, Windows foydalanuvchilarini ham Apple mahsulotlari bilan tanishtirdi.

Shunga qaramay, Apple aksiyasi bu yillarda ham tinch o'smadi. 2000-yildagi dot-kom pufagi yorilganda u bir necha yil ichida qiymatining taxminan 80% ini yo'qotdi. iPod chiqqan kunlarda ham Apple kichik, xavfli kompaniya hisoblanardi.

Jobs esa allaqachon keyingi qurilma haqida o'ylayotgan edi. U iPod'ni o'ldirishi mumkin bo'lgan narsadan qo'rqardi: musiqa ijro eta oladigan telefon.

2007-yil 9-yanvar. San-Fransiskodagi Macworld sahnasi. Jobs uchta qurilmani e'lon qilishini aytdi: sensorli boshqaruvli iPod, inqilobiy mobil telefon va internetga ulanish qurilmasi. Keyin u bularni bir necha marta takrorladi va zal tushundi — bu uchta qurilma emas, bitta qurilma. Uning nomi iPhone edi.

O'sha paytda telefon bozori Nokia, BlackBerry va Motorola qo'lida edi. Ko'pchilik iPhone'ni jiddiy qabul qilmadi: u qimmat, klaviaturasiz, faqat bitta operator bilan ishlaydigan qurilma edi. Microsoft rahbari Steve Ballmer intervyuda uning katta bozor ulushini egallashiga deyarli imkoniyat yo'qligini aytgan.

Keyingi yili Apple App Store'ni ochdi — dasturchilar iPhone uchun ilova yaratib, sotishlari mumkin bo'lgan do'kon. Bu iPhone'ni shunchaki telefondan millionlab ilovalar platformasiga aylantirdi. Nokia va BlackBerry'ning tanazzuli shu yerdan boshlandi (ularning hikoyasini Nokia va BlackBerry sahifalarida o'qing).

2008-yilgi moliyaviy inqirozda Apple aksiyasi yana taxminan 60% tushdi. Lekin iPhone sotuvi o'sishda davom etdi va tez orada Apple daromadining yarmidan ko'pini bitta shu mahsulot bera boshladi.

Hammasi cho'qqiga chiqayotgan paytda esa kompaniya eng og'ir yo'qotishga duch keldi.

Steve Jobs 2011-yil 5-oktabrda saraton kasalligidan vafot etdi. Undan bir necha hafta oldin u Apple rahbarligini Tim Cook'ga topshirgan edi.

Cook — Jobs'ga mutlaqo o'xshamagan odam. U sahnada hayajon uyg'otadigan ixtirochi emas, ta'minot zanjiri ustasi edi: Apple'ning ishlab chiqarishini, zavodlar va yetkazib beruvchilar tarmog'ini (asosan Osiyoda) dunyoning eng samarali tizimlaridan biriga aylantirgan operatsion rahbar. Ko'pchilik "Jobs'siz Apple yangi narsa yarata olmaydi, sekin so'nadi" deb bashorat qildi. 2012–2013-yillarda aksiya cho'qqisidan qariyb 45% tushganda bu bashoratlar tasdiqlangandek tuyuldi.

Lekin Cook boshqa yo'ldan bordi. U Apple'ning eng katta boyligi — yuz millionlab sodiq foydalanuvchini va ular qurilmalar orasida qanday bog'langanini ko'rdi. iPhone atrofida yangi daromad manbalari o'sdi: Apple Watch, AirPods va eng muhimi — xizmatlar: App Store'dan olinadigan komissiya, iCloud, Apple Music, Apple Pay. Bir marta qurilma sotish o'rniga Apple har oy takrorlanadigan daromad oladigan bo'ldi.

Ikkinchi qurol — aksiyalarni qaytarib sotib olish (buyback). Apple ulkan foydasining katta qismini o'z aksiyalarini bozordan sotib olishga sarfladi va yuz milliardlab dollarlik aksiyani muomaladan chiqardi. Aksiyalar soni kamaygani sari har bir qolgan aksiyaga to'g'ri keladigan foyda oshdi.

Bu strategiyani dunyoning eng mashhur investori ham payqadi.

Uorren Baffet o'n yillar davomida texnologiya kompaniyalaridan uzoq yurgan — u tushunmagan biznesga pul tikmasligi bilan mashhur. Shunga qaramay, uning kompaniyasi Berkshire Hathaway 2016-yildan Apple aksiyalarini ola boshladi va bir necha yil ichida uni portfelidagi eng katta pozitsiyaga aylantirdi.

Baffet Apple'ni texnologiya kompaniyasi emas, Coca-Cola kabi iste'mol brendi sifatida baholadi. Odamlar iPhone'dan voz kechmaydi, uni har necha yilda yangisiga almashtiradi va boshqa brendga o'tishni istamaydi. Bunday sodiqlik — investorlar tilida "xandaq", ya'ni raqiblarni qal'adan uzoqda ushlab turadigan suvli ariq.

2018-yil avgustida Apple bozor qiymati $1 trillionga yetgan birinchi Amerika kompaniyasi bo'ldi. 2020-yilda $2 trillion, 2022-yil boshida esa qisqa muddat $3 trillionga yetdi. Baffet 2024-yilda o'z ulushining katta qismini sotgan bo'lsa ham, Apple uning tarixidagi eng daromadli investitsiyalardan biri bo'lib qoldi. (Uning hozirgi portfelini investorlar sahifasida kuzatishingiz mumkin.)

Bugungi Apple'ning asosiy savollari ham bor: iPhone sotuvi o'sishi sekinlashgan, xizmatlardan olinadigan komissiyalar ko'plab mamlakatlarda regulyatorlar nishoniga aylangan, ishlab chiqarishning katta qismi Xitoyga bog'liq, sun'iy intellekt poygasida esa Apple boshqalardan ortda qolgan deb tanqid qilinmoqda. 1997-yildagi bankrotlik yoqasidan qaytgan kompaniya uchun bular yangi sinov bo'ladi.