TSMC tarixi: 56 yoshli muhandisning g'oyasi qanday qilib dunyo chiplarining yuragiga aylandi

1983-yil. Amerikaning Texas Instruments kompaniyasida 25 yil ishlagan, yarimo'tkazgichlar bo'limini boshqargan muhandis Morris Chang ketishga qaror qiladi. Kompaniya endi kalkulyator, raqamli soat va uy kompyuterlariga e'tibor qaratgan, Chang esa butun umrini chiplarga bag'ishlagan edi. U o'z karyerasi boshi berk ko'chaga kirganini his qildi.

Changning hayoti umuman ham oson bo'lmagan. U 1931-yilda Xitoyda tug'ilgan, fuqarolar urushi paytida oilasi bilan qochgan, Gonkong orqali Amerikaga kelgan. MIT'da o'qigan, lekin doktorlik malaka imtihonidan ikki marta o'ta olmagan. Doktorlik darajasini keyinroq, Texas Instruments homiyligida Stenfordda olgan.

Texas'dan ketgach, u qisqa muddat boshqa kompaniyada ishladi. 1985-yilda esa kutilmagan taklif keldi: Tayvan hukumati uni mamlakatning asosiy sanoat tadqiqot instituti — ITRI'ni boshqarishga chaqirdi. Tayvan iqtisodini plastmassa va to'qimachilikdan yuqori texnologiyaga olib chiqish kerak edi.

54 yoshli Chang taklifni qabul qildi. Uning oldida bitta savol turardi: kichkina orol, katta kapitali va o'z chip brendlari bo'lmagan mamlakat bu sohada qanday qilib o'ziga joy topadi?

O'sha davrda chip sanoatining qoidasi oddiy edi: chip kompaniyasi o'z chipini o'zi loyihalaydi va o'z zavodida o'zi ishlab chiqaradi. Zavod esa milliardlab dollar turadi. Ya'ni yaxshi g'oyasi bor kichik jamoa uchun eshik yopiq edi.

Chang buni boshqacha ko'rdi. Uning g'oyasi: o'zining hech qanday chipi bo'lmagan, faqat boshqalarning chiplarini buyurtma asosida ishlab chiqaradigan zavod. Bunday kompaniya mijozlari bilan raqobatlashmaydi, shuning uchun ular unga o'z sirlarini ishonib topshirishi mumkin. Bu modelni keyinchalik foundry (quyma zavod) deb atay boshlashdi.

Ko'pchilik bu g'oyani tushunmadi. Chang sarmoyador izlab dunyoning yirik chip kompaniyalariga murojaat qildi. Uning o'zi keyinchalik aytib berishicha, Intel, Texas Instruments va boshqalar rad etgan. Faqat golland Philips rozi bo'ldi.

1987-yil fevralida Taiwan Semiconductor Manufacturing Company — TSMC — tashkil topdi. Ulushning qariyb yarmi Tayvan hukumatiga, chorak qismdan ko'prog'i Philips'ga tegishli edi. Changning o'zi o'sha paytda 56 yoshda edi — ko'pchilik bu yoshda nafaqani o'ylaydi.

Dastlab TSMC texnologiyada orqada edi va uning mijozlari asosan yirik kompaniyalarning "ortiqcha" buyurtmalari edi. Lekin Chang kutgan narsa sodir bo'la boshladi: zavodi yo'q yangi chip kompaniyalari paydo bo'la boshladi.

1990-yillarda Amerikada yangi turdagi kompaniyalar ko'payib ketdi. Ular chipni loyihalaydi, lekin zavod qurmaydi — chunki endi TSMC bor. Bunday kompaniyalar "fabless" (zavodsiz) deb ataldi.

Ulardan biri — 1993-yilda Denny's oshxonasida tug'ilgan Nvidia edi. Qualcomm, Broadcom, keyinroq Apple'ning chip bo'limi ham shu yo'ldan bordi. TSMC qanchalik ko'p mijoz topsa, shuncha ko'p pul yig'ib, zavodlarini shuncha yangilay olardi. Zavod yangilansa, yanada ko'p mijoz kelardi. Bu o'z-o'zini kuchaytiradigan aylana edi.

1997-yilda TSMC Nyu-York fond birjasiga chiqqan birinchi Tayvan kompaniyasiga aylandi.

Keyin esa butun sanoatni silkitgan dot-kom qulashi keldi. 2000-yil boshidan 2002-yil kuzigacha TSMC'ning AQShdagi aksiyasi taxminan 79% tushdi. Chip buyurtmalari keskin kamaydi. Lekin modelning o'zi tirik qoldi va hatto kuchaydi: inqirozda o'z zavodini saqlash qiyinlashgan kompaniyalar ishlab chiqarishni TSMC'ga topshira boshladi.

Haqiqiy sinov esa keyinroq, Chang nafaqaga chiqqandan keyin keldi.

Morris Chang 2005-yilda bosh direktorlik lavozimini topshirdi, lekin rais bo'lib qoldi. Keyin 2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi boshlandi. Talab qulab tushdi va yangi rahbariyat xarajatlarni qisqartirishga kirishdi — yuzlab xodim ishdan bo'shatildi.

2009-yil iyunida 77 yoshli Chang yana bosh direktor lavozimiga qaytdi. Uning birinchi qarorlari ko'pchilikni hayratga soldi: ishdan bo'shatilgan xodimlarni qaytishga taklif qildi va bo'shatishni "afsuslanarli" deb atadi. Eng muhimi — talab tushib turgan paytda, inqirozning o'rtasida, kompaniyaning kapital xarajatlarini oshirdi.

Mantiq oddiy edi: inqiroz o'tadi, va undan keyin kim eng zamonaviy zavodga ega bo'lsa, o'sha yutadi. Raqiblar pul tejayotganda TSMC oldinga yugurdi.

Bu tikish bir necha yildan keyin o'zini oqladi. Va eng katta mukofot hammasini o'zgartirgan bitta mijoz bo'ldi.

iPhone'ning ilk yillarida Apple o'z protsessorlarini asosan Samsung zavodlarida ishlab chiqarardi. Muammo shundaki, Samsung ayni paytda smartfon bozorida Apple'ning eng katta raqibi edi, kompaniyalar sudlarda patent uchun kurashardi.

Apple ishonchli, o'zi bilan raqobatlashmaydigan hamkor izladi. TSMC aynan shunday edi. 2014-yildan boshlab iPhone'ning A-seriyali protsessorlari TSMC'da ishlab chiqarila boshladi va keyingi yillarda Apple TSMC'ning eng katta mijoziga aylandi.

Bu shunchaki katta buyurtma emas edi. Apple har yili yangi iPhone uchun eng ilg'or chipni talab qiladi va buning uchun yaxshi to'laydi. Bu pul TSMC'ga har yili eng yangi texnologiyaga sarmoya kiritish imkonini berdi. TSMC esa bu imkoniyatdan foydalandi: u 7 nanometr (2018-yil atrofida) va 5 nanometr (2020) chiplarni ommaviy ishlab chiqarishga birinchi bo'lib olib chiqdi.

Shu payt butun sanoat uchun kutilmagan narsa yuz berdi. Bir paytlar Changga sarmoya kiritishni rad etgan Intel o'z texnologiyasini yangilashda yillar davomida kechika boshladi. Tarixda birinchi marta dunyodagi eng ilg'or chiplar Amerikada emas, Tayvanda yasala boshladi.

TSMC aksiyasi ham tekis yo'l bosmagan. 2021-yil boshidagi cho'qqidan 2022-yil kuzigacha AQShdagi aksiyasi taxminan yarmiga tushdi: pandemiyadagi chip taqchilligi o'tib ketdi, smartfon va kompyuter sotuvi pasaydi, investorlar esa Tayvan atrofidagi geosiyosiy xavfdan qo'rqa boshladi. 2022-yil oxirida Uorren Baffetning Berkshire Hathaway kompaniyasi TSMC aksiyalarini sotib oldi, lekin bir necha oy o'tib, asosan geosiyosatni sabab qilib, ulushning katta qismini sotib yubordi.

Keyin esa ChatGPT davri keldi. Nvidia'ning sun'iy intellekt chiplari, AMD'ning raqobatchi chiplari, Google va Amazon'ning o'z chiplari — ularning deyarli barchasi TSMC zavodlarida yasaladi. TSMC 2024-yilda bozor qiymati $1 trillion chegarasidan o'tgan kompaniyalar qatoriga qo'shildi.

Tayvanda TSMC haqida "kremniy qalqon" degan ibora bor: dunyo bu zavodlarga shu qadar bog'liqki, orol xavfsizligi butun jahon iqtisodi uchun muhim masalaga aylangan. Bu bir vaqtning o'zida kuch ham, xavf ham.

Shuning uchun TSMC Tayvandan tashqarida ham zavod qura boshladi: 2020-yilda Arizona shtatidagi zavod e'lon qilindi, keyinchalik u yerdagi sarmoya bir necha barobar oshirildi. Yaponiyada va Germaniyada ham loyihalar boshlandi.

Intel va Samsung ham boshqalar uchun chip ishlab chiqarishga harakat qilmoqda. Nega TSMC hamon oldinda?

• Ishonch. TSMC o'z mahsulotini sotmaydi, shuning uchun mijoz bilan raqobatlashmaydi. Apple ham, Nvidia ham, AMD ham o'z sirlarini unga bemalol topshiradi. Raqobatchi zavod uchun bu ishonchni qozonish juda qiyin.
• Ko'lam. Ko'p mijoz — ko'p pul — eng yangi zavod — yana ko'p mijoz. Bu aylana 35 yildan beri aylanmoqda. Investorlar bunday himoyani xandaq (moat) deb atashadi — qal'ani raqiblardan saqlaydigan ariq.
• Tajriba. Har yangi texnologiyada millionlab plastina ishlab chiqarish orqali to'plangan bilim — sotib olib bo'lmaydigan narsa.

Xavflar ham bor: geosiyosat (Tayvan atrofidagi keskinlik), chip sanoatining tsiklik tabiati, va har bir yangi zavod uchun yildan-yilga oshib borayotgan xarajat. Bundan tashqari, TSMC o'z ishini ASML mashinalarisiz qila olmaydi — bu ham bir nuqtaga bog'liqlik.

Changning 1987-yildagi "kulgili" g'oyasi bugun butun texnologiya dunyosi tayanadigan poydevorga aylangan.