Nvidia tarixi: bankrotlikka 30 kun qolgan kompaniyadan dunyoning eng qimmat kompaniyasigacha

1993-yil. Kaliforniyaning San-Xose shahridagi oddiy Denny's oshxonasi. Burchakdagi stolda uch muhandis kofe ichib, soatlab gaplashib o'tiribdi. Ulardan biri — 30 yoshli Jensen Huang — bu oshxonani yaxshi taniydi: o'smirligida aynan Denny's'da idish yuvgan va ofitsiant bo'lib ishlagan.

Huangning yo'li umuman oson bo'lmagan. U Tayvanda tug'ilgan, to'qqiz yoshida ota-onasi uni akasi bilan Amerikaga, qarindoshlari yoniga jo'natgan. Qarindoshlar bolalarni Kentukki shtatidagi maktab-internatga berishgan — keyin ma'lum bo'lishicha, bu qiyin o'smirlar uchun mo'ljallangan maktab ekan. Kichkina Jensen u yerda har kuni hojatxona tozalagan.

O'sha stol atrofida tug'ilgan g'oya oddiy edi: kompyuterlar tez orada uch o'lchamli grafikani chizishi kerak bo'ladi, va buning uchun alohida, maxsus chip kerak. Asosiy protsessor (CPU) hamma ishni qila oladi, lekin sekin. Grafika esa bir vaqtning o'zida millionlab kichik hisob-kitob talab qiladi.

Uch do'st taxminan $40 000 bilan kompaniya ochishdi va unga Nvidia deb nom berishdi. Bu nom lotincha invidia — "hasad" so'zidan olingan. Ular raqobatchilarni hasad qildiradigan narsa yaratmoqchi edi. Lekin oldinda ularni hasad emas, deyarli o'lim kutib turardi.

Nvidia'ning birinchi mahsuloti — NV1 chipi (1995) — muvaffaqiyatsiz chiqdi. Muhandislar grafikani o'zlarining noodatiy usulida chizadigan qilib loyihalashgan edi. Ayni o'sha paytda esa Microsoft butun sanoatni boshqa standartga — uchburchaklarga asoslangan grafikaga burib yubordi. NV1 bir zumda eskirdi.

Yapon o'yin giganti Sega bilan yangi konsol uchun shartnoma bor edi. Lekin Huang tushundiki, Nvidia va'da qilingan chipni o'z vaqtida va to'g'ri yasay olmaydi. U g'alati qadam qo'ydi: Sega rahbariyatiga borib, xatosini ochiq tan oldi va shartnomani bekor qilishni so'radi. Shu bilan birga, kompaniya omon qolishi uchun kelishilgan pulni baribir to'lashni iltimos qildi. Sega rozi bo'ldi va Nvidia'ga $5 mln sarmoya kiritdi. Bu pul kompaniyani bir necha oy yashatib turdi.

1996-yilda Nvidia xodimlarining yarmidan ko'pini ishdan bo'shatishga majbur bo'ldi. Pul faqat bitta chip uchun qolgan edi. Kompaniya ichida norasmiy shior paydo bo'ldi: "Kompaniyamiz yopilishiga 30 kun qoldi." Huang bu gapni keyin o'n yillar davomida takrorlab yurdi — muvaffaqiyat cho'qqisida ham.

Oxirgi umid — RIVA 128 chipi edi. Odatda chipni zavodga yuborishdan oldin uning sinov nusxasi yasaladi va xatolar tuzatiladi. Nvidia'da bunga na pul, na vaqt bor edi. Shuning uchun ular qolgan pulining katta qismiga chipni kompyuterda to'liq simulyatsiya qiladigan qimmat qurilma — emulyator sotib olishdi va chipni hech qanday sinov nusxasisiz to'g'ridan-to'g'ri ishlab chiqarishga yuborishdi. Bu — hamma narsani bitta kartaga tikish edi.

Karta yutdi. 1997-yilda chiqqan RIVA 128 birinchi to'rt oyda taxminan million dona sotildi. Nvidia tirik qoldi.

1990-yillar oxirida grafik chip ishlab chiqaruvchilar o'nlab edi. Eng kuchlisi — 3dfx kompaniyasi, uning Voodoo kartalari o'yinchilar orasida afsonaga aylangan edi. Nvidia esa bitta narsada hammadan ustun chiqdi: tezlik. Raqobatchilar yangi chipni yiliga yoki undan ham kamroq chiqarganda, Nvidia har olti oyda yangi mahsulot chiqarishni qoidaga aylantirdi.

1999-yil yanvarida kompaniya birjaga chiqdi — aksiyasi $12 dan sotildi. O'sha yilning oxirida GeForce 256 chiqdi va Nvidia uni reklamada "dunyodagi birinchi GPU" — grafik protsessor deb atadi. Bu marketing so'zi edi, lekin u shu qadar yopishib qoldiki, bugun butun dunyo bu turdagi chiplarni aynan shunday ataydi.

Keyin hammasi tez sodir bo'ldi: Microsoft birinchi Xbox konsoli uchun Nvidia chipini tanladi, 3dfx esa raqobatga dosh berolmay qoldi va 2000-yil oxirida uning asosiy aktivlarini... Nvidia sotib oldi. Yetti yil oldin oshxonada tug'ilgan kompaniya endi sohaning yetakchisi edi.

Lekin birja shafqatsiz. 2001–2002-yillarda dot-com pufagi yorildi, texnologiya aksiyalari ommaviy qulab tushdi. Ustiga Nvidia hisobotlari bo'yicha savollar va Xbox shartnomasidagi kelishmovchiliklar qo'shildi. Bir yil ichida Nvidia aksiyasi cho'qqisidan taxminan 90% pastga tushdi — bu kompaniya tarixidagi eng chuqur qulash bo'ldi. O'shanda $10 000 lik ulush $1 000 ga aylangan edi.

Lekin hikoyaning eng muhim qismi hali oldinda. Va u o'yinlar bilan umuman bog'liq emas.

2000-yillar o'rtasida bir guruh olimlar g'alati narsani payqashdi: o'yin kartasi faqat rasm chizish uchun emas, boshqa hisob-kitoblar uchun ham juda yaxshi ekan. Sababi oddiy — GPU bitta murakkab ishni tez qila olmaydi, lekin minglab oddiy ishni bir vaqtda bajaradi. Ob-havo modeli, molekula simulyatsiyasi, moliyaviy hisob — bularning hammasi aynan shunday ish.

Muammo shundaki, GPU'ni bunday ishga majburlash juda qiyin edi. Olimlar o'z hisob-kitoblarini "rasm chizish" niqobi ostida yozishga majbur bo'lishardi.

Huang bu yerda katta imkoniyatni ko'rdi va 2006-yilda CUDA'ni taqdim etdi — har qanday dasturchi GPU'ni oddiy dasturlash tilida boshqarishi mumkin bo'lgan platforma. Eng muhimi: Nvidia CUDA'ni har bir chipiga, hatto oddiy o'yin kartalariga ham qo'shib qo'ydi.

Uoll-strit buni yoqtirmadi. CUDA milliardlab dollar xarajat talab qildi, lekin unga hech kim pul to'lamasdi — bunday hisoblashga muhtoj bozor deyarli yo'q edi. Ustiga-ustak 2008-yilgi moliyaviy inqiroz va noutbuk chiplaridagi nuqson bilan bog'liq katta zarar qo'shildi. 2008-yilda Nvidia aksiyasi cho'qqisidan 80% dan ko'proq tushdi. Ko'pchilik uchun bu shunchaki o'z vaqti o'tgan o'yin kartasi kompaniyasi edi.

Huang esa CUDA'ga sarmoya kiritishni to'xtatmadi. U universitetlarga borar, olimlarga kartalar tarqatar, dasturchilarni o'qitardi. Olti yil davomida bu sarmoya deyarli hech narsa bermadi. Keyin esa hamma narsani o'zgartirdi.

2012-yil. Toronto universitetida uch tadqiqotchi — Aleks Krijevskiy, Ilya Sutskever va ularning ustozi Jefri Xinton — kompyuterga rasmlarni tanishni o'rgatadigan neyron tarmoq ustida ishlayapti. Bunday tarmoqlarni o'qitish oddiy protsessorda haftalab, oylab vaqt olardi.

Ular boshqacha yo'l tutdi: tarmoqni Krijevskiyning yotoqxonadagi xonasida turgan ikkita oddiy Nvidia GeForce o'yin kartasida, CUDA yordamida o'qitishdi. Natija — AlexNet deb nomlangan model — o'sha yili ImageNet tanlovida raqobatchilarini katta farq bilan ortda qoldirdi.

Bu zamonaviy sun'iy intellekt inqilobining boshlanishi deb hisoblanadi. Va u Nvidia chiplarida, Nvidia dasturida yuz berdi. Butun dunyo olimlari "GPU + CUDA" formulasini ko'chira boshladi. Olti yil oldin "hech kimga kerak bo'lmagan" sarmoya endi yangi sohaning poydevoriga aylandi.

Huang buni birinchilardan bo'lib tushundi va kompaniyani sun'iy intellektga burdi. 2016-yilda u Nvidia'ning sun'iy intellekt uchun maxsus qurilgan birinchi DGX-1 superkompyuterini yangi tashkil topgan kichkina laboratoriyaga o'z qo'li bilan olib bordi. Bu laboratoriya OpenAI edi — va uning asoschilaridan biri Ilya Sutskever edi, AlexNet mualliflaridan biri.

Shu yerda bir narsani aytish kerak: Nvidia aksiyasi hech qachon tinch o'smagan. Uni ushlab turgan har bir investor bir necha marta "hammasi tugadi" degan his bilan to'qnashgan.

• 2018-yil oxiri. Kripto valyuta qazib olish (mayning) bumi paytida Nvidia kartalariga talab osmonga chiqdi. Bitkoin qulagach, talab ham keskin tushdi, omborlar sotilmagan kartalarga to'ldi. Aksiya bir necha oy ichida yarmidan ko'proq qiymatini yo'qotdi.
• 2020–2022. Nvidia tarmoq uskunalari ishlab chiqaruvchi Mellanox'ni sotib oldi, so'ng chip arxitekturasi kompaniyasi Arm'ni $40 mlrd ga sotib olishni e'lon qildi. Regulyatorlar qarshi chiqdi va 2022-yilda kelishuv bekor qilindi.
• 2022-yil. Pandemiya davridagi talab so'ndi, foiz stavkalari ko'tarildi, AQSh Xitoyga eng kuchli chiplarni sotishni chekladi. Nvidia aksiyasi cho'qqisidan taxminan uchdan ikki qismga tushdi.

O'sha 2022-yil oktabrida Nvidia'ni sotib yuborgan investorni ayblash qiyin. Lekin aynan o'sha paytda, ko'pchilik ko'rmagan joyda, keyingi bobning asosiy voqeasi tayyorlanayotgan edi.

2022-yil 30-noyabr. OpenAI ChatGPT'ni ommaga ochdi. Ikki oy ichida unga yuz millionlab odam kirdi. Va birdan dunyoning har bir yirik texnologiya kompaniyasi bir xil savolga duch keldi: bizga ham shunday model kerak — buning uchun qancha chip kerak bo'ladi?

Javob: juda ko'p. Va bu chiplarni deyarli faqat bitta kompaniya yasay olardi.

2023-yil may oyida Nvidia keyingi chorak uchun prognozini e'lon qildi — tahlilchilar kutganidan taxminan 50% ko'p. Bu birja tarixidagi eng hayratlanarli prognozlardan biri edi. Aksiya bir kunda chorak qismga sakradi va bir necha kundan keyin Nvidia bozor qiymati $1 trillionga yetgan birinchi chip kompaniyasiga aylandi.

Shundan keyin raqamlar odatiy bo'lmay qoldi. Nvidia'ning H100 chipi — bitta kartasi o'n minglab dollar turadigan qurilma — dunyoning eng ko'p talab qilinadigan mahsulotlaridan biriga aylandi. Kompaniyalar unga oylab navbatda turishdi. Nvidia'ning yillik daromadi bir necha yil ichida bir necha barobar o'sdi, uning asosiy qismi endi o'yinlardan emas, sun'iy intellekt ma'lumot markazlaridan kela boshladi. 2024-yilda Nvidia qisqa muddatga dunyoning eng qimmat kompaniyasiga aylandi, 2025-yilda esa birinchi bo'lib $4 trillion, keyin $5 trillion chegarasidan o'tdi.

Denny's'dagi stoldan o'ttiz ikki yil o'tgan edi.

Chip yasash bilan shug'ullanadigan kompaniyalar ko'p — AMD, Intel, hatto Nvidia'ning o'z mijozlari Google, Amazon va Microsoft ham o'z chiplarini ishlab chiqmoqda. Nega Nvidia hamon yetakchi?

Asosiy javob — chipda emas, dasturda. Yigirma yildan beri dunyo bo'ylab millionlab dasturchilar, olimlar va talabalar CUDA'da ishlashni o'rgangan. Sun'iy intellekt kutubxonalari, ilmiy dasturlar, universitet kurslari — hammasi CUDA atrofida qurilgan. Boshqa chipga o'tish bu ekotizimni tashlab ketishni anglatadi. Investorlar bunday himoyani xandaq (moat) deb atashadi: qal'a atrofidagi suvli ariq kabi, u raqiblarni uzoqda ushlab turadi.

Ikkinchi qatlam — Nvidia faqat chip emas, butun tizimni sotadi: chiplar, ularni bog'laydigan tarmoq uskunalari (Mellanox xaridi aynan shu uchun edi), serverlar va dasturiy ta'minot.

Lekin xavflar ham bor va ularni yashirib bo'lmaydi:

• Nvidia daromadining katta qismi bir nechta ulkan mijozga bog'liq — va ularning har biri o'z chipini yasashga harakat qilmoqda.
• Kompaniya tarixi tsikllarga to'la: talab bumi, keyin keskin pasayish. Sun'iy intellektga bo'lgan sarmoya to'lqini ham bir kun sekinlashishi mumkin.
• Siyosat: AQSh–Xitoy chip cheklovlari Nvidia'ning katta bozorini bir necha marta yopib qo'ygan.
• Chiplarning o'zini Nvidia emas, Tayvandagi TSMC ishlab chiqaradi — bu ham bir nuqtaga bog'liqlik.