Google tarixi: $750 000 ga ham sotib olinmagan qidiruv tizimi qanday qilib trillionlik imperiyaga aylandi

1995-yil. Stenford universiteti. Michigandan kelgan 22 yoshli Larry Page doktoranturaga hujjat topshirgan va kampusni ko'rib chiqmoqda. Unga yo'l ko'rsatayotgan talaba — Moskvada tug'ilgan, olti yoshida oilasi bilan Amerikaga ko'chib kelgan Sergey Brin.

Rivoyatlarga ko'ra, ular birinchi uchrashuvdayoq deyarli hamma narsa haqida bahslashib qolishgan. Lekin tez orada bu bahslar hamkorlikka aylandi.

Page'ni bitta savol qiziqtirardi: internetdagi qaysi sahifa muhimroq ekanini qanday bilish mumkin? O'sha davrdagi qidiruv tizimlari sahifada so'z necha marta takrorlanganiga qarardi — buni aldash oson edi. Page ilmiy maqolalardan g'oya oldi: ko'p olimlar iqtibos keltirgan maqola muhimroq. Demak, ko'p boshqa sahifalar havola qilgan sahifa ham muhimroq bo'lishi kerak. Ayniqsa, havola qilgan sahifalarning o'zi muhim bo'lsa.

Brin matematik algoritmni yozishda yordam berdi. Ular uni PageRank deb atashdi. Yotoqxonadagi kompyuterlarda ishlagan birinchi qidiruv tizimi BackRub deb nomlangan edi, keyin u yangi nom oldi: Google — "googol" so'zidan, ya'ni 1 dan keyin 100 ta nol. Internetdagi cheksiz ma'lumotga ishora.

Qidiruv natijalari raqiblarnikidan sezilarli darajada yaxshi edi. Ammo yigitlar o'qishni davom ettirmoqchi edi va... o'z kompaniyasini sotishga tayyor edi.

1998-yilda Sun Microsystems asoschilaridan biri Andy Bechtolsheim Google'ning namoyishini ko'rdi va darhol $100 000 lik chek yozdi — "Google Inc." nomiga. Muammo shunda ediki, bunday kompaniya hali mavjud emas edi. Chekni bankka topshirish uchun Page va Brin shoshilib kompaniyani ro'yxatdan o'tkazishdi. 1998-yil sentabrida Google rasman tug'ildi.

Kompaniyaning birinchi ofisi — Menlo-Park shahridagi Susan Wojcicki'ning garaji edi (Wojcicki keyinchalik Google'ning YouTube bo'limiga rahbarlik qiladi).

Ammo asoschilar hali ham o'qishga qaytishni o'ylardi. 1999-yilda ular Google'ni o'sha davrning mashhur qidiruv portali Excite'ga sotishga urinishdi. Taniqli investor Vinod Khosla vositachilik qildi va narxni avval $1 mln, keyin $750 000 gacha tushirdi. Excite rahbari George Bell baribir rad etdi.

Keyinchalik Bell bu haqda gapirib, asosiy to'siq narxda emas, Page Excite'ning butun qidiruv texnologiyasini Google'niki bilan almashtirishni talab qilganida bo'lganini aytgan. Sabab nima bo'lishidan qat'iy nazar, bu biznes tarixidagi eng qimmat "yo'q" deb hisoblanadi.

Sotilmay qolgan Google endi bitta savolga javob topishi kerak edi: bepul qidiruvdan qanday pul ishlash mumkin?

Asoschilar dastlab reklamani yoqtirmasdi. O'sha davrdagi portallar sahifalarni miltillab turadigan bannerlar bilan to'ldirib tashlagan edi va bu foydalanuvchilarni bezor qilardi.

2000-yilda Google o'zgacha yo'l tanladi va AdWords tizimini ishga tushirdi. Reklama endi oddiy matn ko'rinishida, qidiruv natijalari yonida chiqardi va eng muhimi — odam qidirayotgan narsaga mos edi. "Toshkentda mehmonxona" deb qidirgan odamga mehmonxona reklamasi chiqadi. Bu odam aynan shu daqiqada mehmonxona izlayapti — reklama uning uchun foydali ma'lumotga aylanadi.

Keyin Google ikkita aqlli qo'shimcha qildi. Birinchisi: reklama beruvchi faqat odam reklamani bosgandagina pul to'laydi. Ikkinchisi: reklama joylari auksionda sotiladi va g'olibni nafaqat narx, balki reklamaning sifati (odamlar uni qanchalik ko'p bosishi) ham belgilaydi.

Natija tarixdagi eng daromadli biznes modellaridan biri bo'ldi. Har kuni milliardlab savol beriladi va ularning ko'pchiligi tijoriy niyatda — biror narsa sotib olmoqchi bo'lgan odamdan. 2004-yil avgustida Google birjaga chiqdi — g'ayrioddiy "golland auksioni" usulida, aksiyasi $85 dan. Asoschilar investorlarga yozgan xatida ochiq aytdi: Google an'anaviy kompaniya emas va bo'lishni ham niyat qilmaydi.

Pul oqib kela boshladi. Savol endi bu pulni qayerga sarflash edi.

2005-yilda Google kichik bir startapni, aytishlaricha, taxminan $50 mln ga sotib oldi. Uning nomi Android edi va u mobil telefonlar uchun operatsion tizim ishlab chiqardi. O'sha paytda bu xarid deyarli e'tiborsiz qoldi.

2006-yilda esa Google ancha katta qadam qo'ydi: bor-yo'g'i bir yarim yoshli video sayt YouTube'ni $1,65 mlrd ga sotib oldi. Ko'pchilik buni haddan tashqari qimmat deb hisobladi — YouTube deyarli hech qanday daromad keltirmasdi va mualliflik huquqi bo'yicha sudlar xavfi ostida edi.

Ikkala xarid ham biznes tarixidagi eng yaxshi xaridlardan biriga aylandi. Android Google uni bepul tarqatgani uchun dunyodagi eng ko'p tarqalgan mobil operatsion tizimga aylandi. Bu Google qidiruvi va xizmatlarining milliardlab telefonlarga tushishini ta'minladi. YouTube esa dunyodagi eng yirik video platformaga aylandi va yillik reklama daromadi o'nlab milliard dollarga yetdi.

Albatta, hamma narsa silliq bo'lmadi. 2008-yilgi moliyaviy inqirozda reklama byudjetlari qisqardi va Google aksiyasi 2007-yil oxiridagi cho'qqisidan taxminan 65% tushdi. Google+ ijtimoiy tarmog'i kabi o'nlab loyihalar muvaffaqiyatsiz bo'lib yopildi.

Lekin eng qiziq voqea 2017-yilda yuz berdi va u o'z vaqtida deyarli hech kimning e'tiborini tortmadi.

2015-yilda Google o'zini qayta tashkil qildi: barcha bo'limlarni boshqaradigan yangi bosh kompaniya — Alphabet tuzildi. Google (qidiruv, YouTube, Android) uning eng katta qismi bo'lib qoldi, o'zini o'zi boshqaradigan avtomobillar (Waymo) kabi tavakkalli loyihalar esa alohida bo'limlarga ajratildi. Google rahbari bo'lib Sundar Pichai tayinlandi, 2019-yilda u butun Alphabet'ning bosh direktori bo'ldi.

2017-yilda Google tadqiqotchilari "Attention Is All You Need" nomli ilmiy maqola chop etishdi. Unda Transformer deb nomlangan yangi neyron tarmoq arxitekturasi taqdim etilgan edi. Bu bugungi deyarli barcha zamonaviy sun'iy intellekt modellarining asosi. ChatGPT nomidagi "T" harfi ham aynan Transformer degani.

Ya'ni ChatGPT'ning poydevori Google'da ixtiro qilingan. Lekin uni ommaga birinchi bo'lib olib chiqqan Google emas, Microsoft qo'llab-quvvatlagan OpenAI bo'ldi.

2022-yil oxirida ChatGPT chiqqach, Google ichida "qizil xavf" e'lon qilingani haqida xabarlar tarqaldi. Investorlar jiddiy savol bera boshladi: agar odamlar endi qidiruv tizimi o'rniga sun'iy intellektdan so'rasa, Google'ning reklama biznesi nima bo'ladi? 2023-yil fevralida Google o'zining Bard chatbotini shoshilib namoyish qildi va reklama videosida xato javob borligi aniqlandi. O'sha kuni Alphabet aksiyasi taxminan 8% tushdi va bozor qiymatining qariyb $100 mlrd i bir kunda yo'qoldi.

Ko'pchilik Google sun'iy intellekt poygasida yutqazdi deb hisobladi. Ammo hikoya shu yerda tugamadi.

Google javob berish uchun o'zining ikki sun'iy intellekt laboratoriyasini — Google Brain va 2014-yilda sotib olingan londonlik DeepMind'ni — birlashtirdi va Gemini modellarini ishlab chiqdi. Uning yana bir ustunligi bor edi: Google o'n yildan ortiq vaqt davomida sun'iy intellekt uchun o'z chiplarini (TPU) yaratib kelgan, ya'ni boshqalar kabi to'liq Nvidia'ga bog'liq emas edi. Google Cloud bulut biznesi ham tez o'sib, foydali bo'ldi.

Qidiruv biznesi esa kutilganidek qulamadi — Google sun'iy intellekt javoblarini qidiruvning o'ziga qo'shdi. 2024-yilda Alphabet bozor qiymati $2 trillionga yetdi va kompaniya tarixida birinchi marta dividend to'lashni boshladi.

Ammo yangi xavf boshqa tomondan keldi — sud zalidan. 2024-yil avgustida AQSh sudi Google'ni internet qidiruvida noqonuniy monopoliyani saqlab kelganlikda aybdor deb topdi. Masalan, Google Apple'ga iPhone'larda standart qidiruv tizimi bo'lish uchun har yili o'n milliardlab dollar to'lab kelgan. Hukumat Chrome brauzerini sotishni talab qildi, lekin 2025-yilda sud bunday keskin chorani rad etdi. Shunga qaramay, reklama texnologiyalari bo'yicha boshqa ishlar davom etmoqda.

Stenford yotoqxonasidagi g'oya — muhim sahifalarni havolalar orqali topish — bugun dunyoning eng yirik kompaniyalaridan birini boqmoqda. Uning kelajagi esa sun'iy intellekt odamlarning ma'lumot izlash odatini qanday o'zgartirishiga bog'liq.