Amazon tarixi: garajdagi kitob do'konidan internet imperiyasigacha

1994-yil. Nyu-York. 30 yoshli Jeff Bezos Uoll-stritdagi nufuzli investitsiya firmasi D. E. Shaw'da vitse-prezident. Yaxshi maosh, katta kelajak. Bir kuni u g'alati raqamga ko'zi tushadi: internetdan foydalanish yiliga 2 300% dan ko'proq o'smoqda.

Bezos o'yladi: shunchalik tez o'sayotgan narsada nima sotish mumkin? U ro'yxat tuzdi va kitobga to'xtaldi. Sababi oddiy edi: dunyoda millionlab kitob bor, eng katta do'kon ham ularning ozgina qismini javonga sig'dira oladi. Internetdagi do'konning esa javoni cheksiz.

Rahbari unga shoshilmaslikni, yaxshilab o'ylab ko'rishni maslahat berdi. Bezos keyinchalik bu qarorni qanday qabul qilganini tushuntirgan: u o'zini 80 yoshida tasavvur qildi va o'zidan so'radi — men nimadan ko'proq afsuslanaman? Urinib ko'rib muvaffaqiyatsiz bo'lishdanmi yoki umuman urinib ko'rmaganimdanmi? U buni "afsusni kamaytirish" usuli deb atadi.

Bezos ishdan ketdi, rafiqasi MacKenzie bilan mashinada g'arbga, Sietl tomonga yo'l oldi va 1994-yil iyulida Bellevyu shahridagi ijara uyning garajida kompaniya ochdi. Dastlabki nomi Cadabra edi, lekin tez orada u dunyodagi eng uzun daryo nomini tanladi: Amazon. Uning do'koni ham eng katta bo'lishi kerak edi.

Ota-onasi unga taxminan $250 000 sarmoya kiritdi. Bezos ularni ochiq ogohlantirgan: pulni yo'qotib qo'yish ehtimoli katta.

Amazon.com 1995-yil iyulida ochildi. Birinchi oyning o'zidayoq AQShning barcha shtatlaridan va o'nlab mamlakatlardan buyurtmalar keldi. Xodimlar kitoblarni yerga tiz cho'kib qadoqlardi. Ko'p o'tmay ular stol sotib olishdi.

1997-yil may oyida Amazon birjaga chiqdi — aksiyasi $18 dan. O'sha yili Bezos aksiyadorlarga birinchi xatini yozdi va bu xat keyinchalik biznes tarixidagi eng mashhur hujjatlardan biriga aylandi. Unda u ochiq aytgan edi: Amazon qisqa muddatli foydani emas, uzoq muddatli bozor yetakchiligini ko'zlaydi. Kompaniya pulini o'sishga sarflaydi, ba'zan investorlarga yoqmasa ham.

Bu shunchaki gap emas edi. Amazon yillar davomida rasman deyarli hech qanday foyda ko'rsatmadi. Har bir dollarni yangi omborlarga, yangi mahsulot toifalariga (musiqa, video, elektronika, o'yinchoqlar) va narxlarni pasaytirishga sarfladi. Tanqidchilar uni "ichi bo'sh" deb atardi. 1999-yilda mashhur moliyaviy jurnallardan biri uni "Amazon.bomb" deb ham atadi.

1999-yil oxirida, dot-kom isitmasi cho'qqisida, Amazon aksiyasi osmonda edi va Bezos "Time" jurnalining "Yil odami" bo'ldi. Lekin pufak tez orada yorilishi kerak edi.

2000-yil fevral. Amazon Yevropadagi investorlarga taxminan $672 mln (690 mln yevro)lik konvertatsiya qilinadigan obligatsiya chiqardi. Oddiy qilib aytganda, katta miqdorda qarz oldi. O'shanda bu oddiy moliyaviy operatsiyadek tuyuldi.

Bor-yo'g'i 23 kundan keyin, 2000-yil 10-martda Nasdaq indeksi o'zining tarixiy cho'qqisiga chiqdi va keyin qulay boshladi. Keyingi ikki yarim yil davomida internet kompaniyalari birin-ketin yo'q bo'lib ketdi. Pets.com kabi yuzlab kompaniyalar pul topa olmay yopildi — bozor endi zarar ko'rayotgan internet kompaniyalariga qarz ham, sarmoya ham bermay qo'ydi.

Amazon ham omon qolishi juda qiyin edi. 2000-yil yozida bir taniqli tahlilchi Amazon'ning naqd puli bir yil ichida tugashi mumkinligini ogohlantirdi. Aksiya 1999-yil dekabridagi taxminan $107 dan 2001-yil sentabrida $6 atrofigacha tushdi — taxminan 94% qulash. 1999-yil oxirida Amazon'ga $10 000 qo'ygan odamning puli $600 ga aylangan edi.

Lekin Amazon'ning cho'ntagida o'sha Yevropa qarzidan olingan pul bor edi. Kompaniya xarajatlarni qisqartirdi, xodimlarning bir qismini ishdan bo'shatdi va... yashab qoldi. 2001-yil oxirida Amazon birinchi marta choraklik foyda e'lon qildi.

Agar o'sha qarz bir oy kechikib olinganida-chi? Bu savolga hech kim aniq javob bera olmaydi. Lekin keyingi bobda ko'rinadiki, Amazon'ning eng muhim ixtirolari aynan shu og'ir yillardan keyin keldi.

2005-yilda Amazon g'alati ko'ringan xizmatni ishga tushirdi: yiliga $79 to'lasangiz, ko'p mahsulotlar ikki kunda bepul yetkaziladi. Ichkarida ko'pchilik bunga qarshi edi — yetkazib berish juda qimmat, kompaniya bundan zarar ko'radi.

Lekin Prime boshqa narsani o'zgartirdi: xaridorning psixologiyasini. Yillik pulni to'lagan odam "endi pulim behuda ketmasin" deb hamma narsani Amazon'dan ola boshlaydi. U boshqa do'konlarda narx solishtirmay qo'yadi. Prime a'zolari oddiy xaridorlarga qaraganda ancha ko'p xarid qiladi.

Keyingi yillarda Prime'ga film va seriallar, musiqa, bir kunda yetkazib berish qo'shildi. Amazon ulkan omborlar va logistika tarmog'ini qurdi — o'z yuk mashinalari, samolyotlari va robotlari bilan. Bu tarmoqni takrorlash raqiblar uchun deyarli imkonsiz va juda qimmat edi.

2007-yilda Amazon Kindle elektron kitobini chiqardi — kitob do'koni sifatida boshlangan kompaniya endi kitobni ham qayta ixtiro qilmoqchi edi.

Ammo Amazon'ni haqiqiy pul mashinasiga aylantirgan narsa xaridorlar umuman ko'rmaydigan joyda o'sib borardi.

2000-yillar boshida Amazon muhandislari bir muammoga duch kelishdi: har yangi loyiha uchun serverlar va infratuzilmani noldan qurishga to'g'ri kelardi. Ular hamma jamoalar foydalana oladigan umumiy, oson ishlatiladigan hisoblash tizimini yaratishdi.

Keyin bitta savol tug'ildi: agar bu tizim bizga kerak bo'lsa, boshqa kompaniyalarga ham kerak emasmi?

2006-yilda Amazon Web Services (AWS) ommaga ochildi: istalgan kompaniya Amazon'ning serverlari va ma'lumot saqlash joyini ijaraga olib, faqat ishlatganicha to'lashi mumkin edi. Startaplar endi millionlab dollarlik server sotib olmasdan ishga tushishi mumkin edi. Netflix, Airbnb va minglab boshqa kompaniyalar AWS'da qurildi.

Yillar davomida Amazon AWS qancha pul ishlashini alohida ko'rsatmadi. 2015-yilda nihoyat raqamlar e'lon qilinganda investorlar hayratda qoldi: AWS nafaqat tez o'sayotgan, balki juda yuqori foydali biznes ekan. Ko'p yillar davomida Amazon'ning umumiy foydasining katta qismini aynan AWS berdi. Onlayn do'kon esa past marjali, lekin ulkan biznes bo'lib qoldi.

Bu Amazon modelining siri edi: bir biznesdan olingan pul va tajriba boshqasini moliyalaydi. Keyinchalik bunga reklama ham qo'shildi — Amazon saytida mahsulotini yuqoriga chiqarish uchun sotuvchilar to'laydigan pul.

2018-yil sentabrida Amazon bozor qiymati qisqa muddatga $1 trillionga yetdi. Garajdagi kitob do'konidan 24 yil o'tgan edi.

2021-yil iyulida Bezos bosh direktorlikni AWS'ni noldan qurgan Andy Jassy'ga topshirdi. Pandemiya yillarida onlayn savdo portlab o'sgan, Amazon shoshilib omborlar sonini deyarli ikki barobar oshirgan edi.

Keyin pandemiya tugadi. Odamlar do'konlarga qaytdi, talab sekinlashdi, inflyatsiya va foiz stavkalari ko'tarildi. Amazon ortiqcha qurilgan omborlar va xodimlar bilan qoldi. 2022-yilda kompaniya 2014-yildan beri birinchi marta yillik zarar ko'rsatdi (bunga elektromobil ishlab chiqaruvchi Rivian'dagi ulushining qadrsizlanishi ham katta hissa qo'shdi). Aksiya cho'qqisidan yarmidan ko'proq tushdi.

Jassy xarajatlarni qattiq qisqartirdi: o'n minglab ish o'rni qisqardi, foydasiz loyihalar yopildi. 2023–2024-yillarda Amazon rekord foydaga qaytdi, 2024-yilda esa bozor qiymati $2 trillionga yetdi.

Bugun Amazon oldida yangi savollar turibdi: sun'iy intellekt poygasida AWS Microsoft va Google bilan qattiq raqobatlashmoqda, regulyatorlar esa kompaniyaning onlayn savdodagi kuchini tekshirmoqda. Lekin Bezosning 1997-yildagi xatidagi asosiy g'oya — qisqa muddatli foydadan voz kechib, uzoq muddatga qurish — hamon kompaniyaning DNK'sida.