Pets.com tarixi: birjaga chiqqanidan 268 kun o'tib yopilgan dot-kom afsonasi

1990-yillar oxiri. Amerikada odamlar birinchi marta internet orqali kitob, musiqa va hatto oziq-ovqat sotib olishni o'rganmoqda. Amazon kitob sotib, tez o'sib bormoqda. Birjada esa nomi oxirida ".com" bor deyarli har qanday kompaniya aksiyasi osmonga chiqmoqda.

Bu davrni keyinchalik dot-kom pufagi deb atashdi. Pufak — bu narx biznesning haqiqiy qiymatidan ancha yuqori ko'tarilib, faqat "hamma sotib olyapti" degan ishonch bilan o'sib boradigan holat. Investorlar foyda haqida so'ramasdi. Ular faqat bitta narsani so'rardi: qanchalik tez o'syapsiz?

Shu muhitda, 1998-yil noyabrida San-Fransiskoda Pets.com ishga tushdi. G'oyasi juda oddiy va jozibali edi: uy hayvonlari uchun ozuqa, o'yinchoq va boshqa mahsulotlarni internet orqali buyurtma qilish, ular uyga yetkazib beriladi. Og'ir it ozuqasi xaltasini do'kondan ko'tarib kelish shart emas.

Amerikada uy hayvonlari bozori o'n milliardlab dollarlik edi. Agar uning kichik bir qismi internetga ko'chsa ham — bu ulkan biznes bo'lardi. Kim ham bunga ishonmasdi?

1999-yil boshida kompaniyaga Julie Wainwright bosh direktor bo'lib keldi. Ko'p o'tmay Pets.com eng obro'li investorni qo'lga kiritdi: 1999-yil martida Amazon kompaniyaga taxminan $10,5 mln kiritib, ulushning yarmidan ko'prog'ini oldi.

Bu juda kuchli signal edi. Agar Jeff Bezos — internet savdosining eng mashhur odami — ishonsa, demak g'oya to'g'ri. Venchur investorlar ham kompaniyaga pul kiritdi.

Pets.com bu pulni bitta maqsadga sarfladi: tezlik. Raqobatchilar ham bor edi — o'sha yillarda internetda uy hayvonlari mahsulotlarini sotadigan bir nechta saytlar ochilgan edi. Dot-kom davrining qoidasi aniq edi: bozorni birinchi egallagan g'olib bo'ladi. Ikkinchi o'rinda qolganlar yo'qoladi.

Va bozorni egallashning eng tez yo'li — hammaga tanish bo'lish edi.

Pets.com reklama uchun mashhur qahramon yaratdi: mikrofon ushlagan, tugma ko'zli paypoqdan yasalgan it qo'g'irchog'i. U televizordagi reklamalarda hazil qilar, kompaniyaning shiorini aytardi: uy hayvonlari mashina hayday olmaydi, shuning uchun Pets.com ularga hamma narsani o'zi yetkazib beradi.

Qo'g'irchoq kutilmaganda haqiqiy yulduzga aylandi. U ommaviy tadbirlarda paydo bo'ldi va teleko'rsatuvlarga "mehmon" bo'lib chiqdi. Qo'g'irchoqning o'zi alohida mahsulot sifatida do'konlarda sotildi va o'n minglab nusxada sotib olindi.

2000-yil yanvarida Pets.com Amerikaning eng qimmat reklama vaqtini — Super Bowl finali paytidagi reklamani sotib oldi. Uning narxi taxminan $1,2 mln edi. Reklama tomoshabinlarga yoqdi va o'sha yilgi eng yaxshi Super Bowl reklamalari reytingida yuqori o'rinlardan birini egalladi.

Brend butun Amerikaga tanildi. Faqat bitta muammo bor edi — va u reklamada ko'rinmasdi.

Pets.com mahsulot sotgan sari ko'proq pul yo'qotardi.

Buni tushunish uchun oddiy hisob-kitob kifoya. Uy hayvonlari ozuqasi — og'ir va arzon mahsulot. Kattakon it ozuqasi xaltasi ko'p kilogramm keladi, uning narxi esa uncha baland emas. Bunday xaltani omborga olib kelish, saqlash, qadoqlash va mijozning uyiga yetkazib berish juda qimmatga tushadi. Ko'p hollarda yetkazib berish narxi mahsulotdan topiladigan foydadan oshib ketardi.

Bunga qo'shimcha ravishda Pets.com mijozlarni jalb qilish uchun narxlarni juda pastga tushirgan edi. Kompaniya hisobotlariga ko'ra, bir paytlar mahsulotlar o'rtacha tannarxidan taxminan 27% arzon sotilgan. Ya'ni kompaniya bir dollarlik mahsulotni 73 sentga sotib, ustiga yetkazib berish xarajatini ham o'zi ko'tarardi.

Raqamlar shuni ko'rsatardi: birinchi moliyaviy yilida kompaniya atigi $619 ming savdo qilgan, reklamaga esa $11,8 mln sarflagan edi. 1999-yil oxirgi choragida esa kompaniya $5,2 mln savdo qilib, $42 mln dan ortiq zarar ko'rdi.

Odatda bunday biznesga "ko'proq sotsangiz, o'sib ketasiz" deyishadi. Pets.com'da teskarisi edi: ko'proq sotsa, tezroq bankrot bo'lardi. Lekin 2000-yil boshida investorlar buni deyarli ko'rmayotgan edi.

2000-yil fevralida, Super Bowl reklamasidan bir necha hafta o'tib, Pets.com Nasdaq birjasida IPO o'tkazdi — "IPET" tikeri bilan. Aksiyalar $11 dan sotildi va kompaniya $82,5 mln jalb qildi. Birinchi kunlarda aksiya biroz qimmatlashdi ham.

Zararda ishlayotgan, har sotuvdan pul yo'qotadigan kompaniya uchun bu ajoyib natija edi. Lekin vaqtini qarang: 2000-yil fevral. Bir oydan keyin, 2000-yil 10-martda, texnologiya kompaniyalari indeksi Nasdaq tarixiy cho'qqisiga chiqadi — va undan keyin qulay boshlaydi.

Pufak yorilganda birinchi bo'lib aynan Pets.com kabi kompaniyalar zarba yeydi: foydasi yo'q, pulni tez yoqadi va yashash uchun doimiy yangi investitsiyaga muhtoj. Pul topish imkoni yopilgach, bunday kompaniyaning qancha umri qolganini hisoblash oson bo'ladi: bankdagi pul / oylik zarar.

Pets.com uchun bu hisob yaxshi natija bermasdi.

2000-yil yozi va kuzida Pets.com aksiyasi tez tushdi. Investorlar endi faqat o'sishga emas, foydaga qaray boshlagan edi. Kompaniya esa foyda keltirishga hali yaqin ham emas edi.

Rahbariyat kompaniyani sotishga yoki yangi pul topishga harakat qildi, lekin xaridor topilmadi. Pufakdan keyingi sovuq bozorda hech kim har sotuvdan zarar ko'radigan internet do'konni sotib olishni xohlamasdi.

2000-yil 7-noyabrda Pets.com faoliyatini to'xtatishini va aktivlarini sotishini e'lon qildi. Xodimlarning katta qismi ishdan bo'shatildi. IPO'dan atigi 268 kun o'tgan edi. Aksiyaning oxirgi narxi $0,19 bo'ldi — $11 lik IPO narxidan 98% dan ko'proq pastda.

Kompaniyaning eng qimmatli aktivlaridan biri — Pets.com domeni — tez orada raqib PetSmart do'konlar tarmog'iga sotildi. Mashhur paypoq-qo'g'irchoq huquqlari esa keyinroq boshqa kompaniyaga o'tdi.

Pets.com qisqa vaqt ichida dot-kom pufagining eng mashhur ramziga aylandi. Gazetalar va kitoblar uni "internet bumining ahmoqligi" misoli sifatida qayta-qayta tilga oldi.

Lekin hikoyaning eng kutilmagan qismi bundan o'n yildan ko'proq vaqt o'tib keldi.

2011-yilda Florida shtatida Chewy nomli yangi kompaniya ochildi. U ham... uy hayvonlari mahsulotlarini internet orqali sotardi. Aynan Pets.com g'oyasi.

Lekin Chewy boshqacha ishladi. Internet do'konlarining yetkazib berish tizimi o'n yil ichida ancha arzonlashgan va rivojlangan edi. Chewy mijozlarga avtomatik qayta buyurtma xizmatini taklif qildi: ozuqa har oy o'zi keladi — bu doimiy va oldindan bashorat qilinadigan daromad beradi. Kompaniya mijozlarga xizmat ko'rsatishga katta e'tibor berdi va reklamaga emas, sodiq mijoz bazasiga tayandi.

2017-yilda Chewy'ni PetSmart taxminan $3,35 mlrd ga sotib oldi — o'sha PetSmart, bir paytlar Pets.com domenini olgan kompaniya. 2019-yilda Chewy birjaga chiqdi va uning aksiyasi hozir ham CHWY tikerida savdo qilinadi.

Demak, muammo g'oyada emas edi. Odamlar haqiqatan ham uy hayvonlari uchun mahsulotni internetda sotib olishni xohlardi. Muammo biznes iqtisodiyotida edi: Pets.com bu g'oyani zarar keltiradigan narxlarda, juda erta va juda tez kengaytirishga urindi.