Zoom tarixi: kompaniya g'alaba qildi, aksiya esa 90% qulab tushdi

1980-yillar oxiri, Xitoy. Shandun provinsiyasidagi universitet talabasi Eric Yuan qiz do'stini ko'rish uchun poyezdda o'n soatdan ko'proq yo'l bosadi. Yiliga atigi ikki marta. Keyinchalik u Forbes jurnaliga shunday deb aytgan: o'shanda u bir tugmani bossa, sevgan insonini ko'rib, u bilan gaplasha oladigan qurilma haqida orzu qilgan.

Bu orzu uni bir umr tark etmadi. Yuan Amerikada ishlamoqchi bo'ldi, lekin AQSh vizasi sakkiz marta rad etildi. To'qqizinchi urinishda viza berildi va 1997-yilda u Kaliforniyaga, video-konferensiya bilan shug'ullanadigan kichik WebEx kompaniyasiga ishga keldi. U ingliz tilini deyarli bilmasdi.

WebEx'ni keyinchalik tarmoq giganti Cisco sotib oldi, Yuan esa muhandislar bo'limining rahbari darajasiga ko'tarildi. Lekin u mijozlarning noroziligini har kuni ko'rardi: dastur sekin, murakkab, telefonda yomon ishlaydi. U Cisco rahbariyatiga butunlay yangi, telefon uchun qulay tizimni taklif qildi. Taklif rad etildi.

2011-yilda Yuan Cisco'dan ketdi va o'zi bilan 40 ga yaqin muhandisni olib ketdi. Ko'p investorlar unga ishonmadi: video-konferensiya bozori allaqachon to'la-ku, Skype ham, WebEx ham bor. Yana bittasi kimga kerak?

Javob kelishi uchun o'n yilga yaqin vaqt kerak bo'ldi. Va u kutilmagan joydan keldi.

Zoom 2013-yil yanvarida ishga tushdi. Uning sirli quroli oddiy edi: havolani bosasiz va hammasi ishlaydi. Ro'yxatdan o'tish, uzoq sozlamalar, yuklab olishlar bilan ovora bo'lish shart emas. Internet sekin bo'lsa ham video uzilmaydi.

Biznes modeli ham oddiy edi: 40 daqiqagacha bepul, undan uzunroq va ko'proq odam bilan suhbat uchun pullik obuna. Odamlar bepul versiyani sinab ko'rardi, yoqtirardi, so'ng o'z ish joyiga ham olib kelardi. Shunday qilib Zoom qimmat reklamalarsiz, og'izdan-og'izga tarqaldi.

Kompaniya o'sha davrdagi ko'pchilik texnologiya startaplaridan farq qilardi: u foyda ko'rardi. 2019-yil aprelida Zoom Nasdaq birjasiga chiqdi. Aksiya $36 dan joylashtirildi va birinchi savdo kunida 72% dan ko'proq ko'tarildi. Uoll-strit kamdan-kam ko'riladigan narsani ko'rdi: tez o'sayotgan va shu bilan birga foydali kompaniya.

Hamma narsa yaxshi edi. Lekin Zoom hali ham ko'pchilik uchun shunchaki "ish uchun dastur" edi. 2019-yil dekabrida unda kuniga eng ko'pi bilan 10 mln qatnashchi bo'lgan.

Uch oydan keyin bu raqam 30 barobar o'sdi.

2020-yil mart. Koronavirus. Bir necha hafta ichida maktablar, universitetlar, ofislar, hatto masjid va to'ylar ham ekranga ko'chdi. Va deyarli hamma bir xil dasturni tanladi.

2020-yil aprelida Zoom'da kuniga 300 mln gacha qatnashchi bo'lgan. Uning nomi fe'lga aylandi: odamlar "qo'ng'iroq qilamiz" emas, "zoom qilamiz" deya boshladi. Bolalar darsga Zoom orqali kirdi, buvilar nevaralarini Zoom'da ko'rdi. Eric Yuan yoshligida orzu qilgan "bitta tugma" endi milliardlab odamning hayotiga kirgan edi.

Moliyaviy raqamlar hayratlanarli edi. 2020-yil yanvarida tugagan moliyaviy yilda Zoom daromadi taxminan $623 mln bo'lgan. Keyingi yilda bu ko'rsatkich $2,6 mlrd dan oshdi — to'rt barobardan ko'proq. Va eng muhimi, bu daromad foyda bilan birga keldi: serverlar qo'shish zavod qurishdan ancha arzon.

Aksiya ham osmonga uchdi. 2019-yil oxirida $70 atrofida turgan aksiya 2020-yil oktabrida $560 dan oshdi. Zoom'ning bozor qiymati qisqa muddat ichida eng katta aviakompaniyalarnikidan ham oshib ketdi.

Lekin aksiya narxi o'zi bilan birga bitta sokin savolni ham olib keldi: bu raqamlarning qanchasi haqiqiy kelajak, qanchasi esa shunchaki pandemiya?

Muammolar o'sish bilan birga keldi. 2020-yil bahorida "zoombombing" degan yangi so'z paydo bo'ldi: begona odamlar ochiq uchrashuvlarga bostirib kirib, haqoratli narsalarni namoyish qilardi. Xavfsizlik va maxfiylik bo'yicha tanqidlar, sud da'volari va tekshiruvlar boshlandi. Ba'zi tashkilotlar Zoom'dan foydalanishni taqiqladi.

Yuan ochiq kechirim so'radi va kompaniya 90 kun davomida yangi funksiyalar ustida ishlashni to'xtatib, faqat xavfsizlikka e'tibor qaratdi. Bu to'g'ri qadam edi va muammolar ko'p jihatdan hal qilindi.

Lekin raqobatchilar ham uxlamayotgan edi. Microsoft o'zining Teams dasturini Office paketiga bepul qo'shib berardi. Google Meet ham Gmail'ga qo'shilgandi. Kompaniyalar uchun savol paydo bo'ldi: agar video-qo'ng'iroq allaqachon to'layotgan paketimiz ichida bo'lsa, nega alohida Zoom'ga pul to'lashimiz kerak?

Zoom'ning eng katta kuchi — oddiyligi — endi uning zaif tomoniga ham aylana boshladi. Oddiy narsani ko'chirish oson.

Va keyin bir kunda bozor kayfiyatini o'zgartirgan xabar keldi.

2020-yil 9-noyabr. Pfizer va BioNTech kompaniyalari koronavirusga qarshi vaksina sinovlarida yuqori samaradorlik haqida e'lon qildi. Butun dunyo yengil nafas oldi. Aviakompaniyalar, mehmonxonalar va kinoteatrlarning aksiyalari keskin ko'tarildi.

Zoom aksiyasi esa o'sha kuni 17% ga yaqin tushdi.

Bozor oddiy bir narsani tushuna boshlagan edi: Zoom'ning narxi "dunyo abadiy uyda qoladi" degan senariyni o'z ichiga olgan. Endi esa bu senariyning oxiri ko'rinib qoldi.

Keyingi ikki yil davomida tushish sekin, lekin to'xtovsiz davom etdi. Har chorakda kompaniya yaxshi hisobot berardi, lekin o'sish sur'ati sekinlashib borardi: avval 300% dan ortiq, keyin 50% atrofida, keyin bir xonali raqamlar. Bozor esa sekinlashishni kechirmasdi. 2021-yilda Zoom $14,7 mlrd ga Five9 kompaniyasini sotib olib, yangi yo'nalishga kirmoqchi bo'ldi, lekin Five9 aksiyadorlari kelishuvni rad etdi.

2023-yil boshida Zoom xodimlarining taxminan 15% ini qisqartirdi. Eric Yuan pandemiya paytida juda tez ishga olinganini tan oldi va o'z maoshini kamaytirdi.

2024-yilga kelib aksiya cho'qqisidan taxminan 90% pastda edi. Ikki yil oldin aksiya sotib olgan har $1 000 dan taxminan $100 qolgan edi.

Endi eng qiziq savol: shu davrda kompaniyaning o'zi nima bo'ldi?

Aynan shu yerda Zoom hikoyasi boshqa "Qulaganlar"dan butunlay ajralib turadi. Zoom bankrot bo'lmadi. Firibgarlik qilmadi. Hatto zarar ham ko'rmadi.

2025 moliyaviy yilida (2025-yil yanvar oxirigacha) Zoom taxminan $4,7 mlrd daromad va $1 mlrd dan ortiq sof foyda e'lon qildi. Kompaniya hisobida milliardlab dollar naqd pul bor, qarzi esa deyarli yo'q. Pandemiya paytida qo'lga kiritilgan mijozlarning ko'pchiligi ketmadi. 2024-yilda kompaniya o'z nomidagi "Video" so'zini olib tashlab, Zoom Communications deb ataldi va sun'iy intellekt yordamchilari, telefon va kontakt-markaz xizmatlariga e'tibor qaratdi.

Ya'ni biznes pandemiyadan oldingidan bir necha barobar katta bo'lib chiqdi. Pandemiyadan oldin aksiya sotib olgan investor, umuman olganda, yomon ahvolda emas.

Pul yo'qotganlar esa — 2020-yil oxirida, hamma Zoom haqida gapirayotgan paytda sotib olganlar. Ular yaxshi kompaniyani noto'g'ri narxda sotib olishgan edi. O'sha narx kompaniyaning daromadini ko'p yillar oldinga, eng yaxshi senariy bo'yicha hisoblab qo'ygan edi.

Bu — investitsiyadagi eng nozik, ammo eng muhim saboqlardan biri.

Zoom'ni Peloton bilan solishtirish foydali. Ikkalasi ham pandemiya qahramoni edi, ikkalasining ham aksiyasi 90% dan ko'proq tushdi. Lekin taqdiri boshqacha bo'ldi:

• Peloton og'ir temir buyumlar sotardi: bum tugagach, ombor va zavodlar qarzga aylandi.
• Zoom esa dastur sotardi: talab sekinlashganda ham foyda saqlanib qoldi.

Ammo ikkalasining aksiyadorlari bir xil xato qildi: vaqtinchalik o'sishni abadiy davom etadi deb narx to'lashdi.

Investitsiyada qanchalik yaxshi kompaniya tanlaganingiz emas, qanday narxda sotib olganingiz ham daromadingizni belgilaydi. Juda yaxshi kompaniyaning juda qimmat aksiyasi yillar davomida zarar keltirishi mumkin. Bu haqda Uorren Baffet ham ko'p gapirgan — uning portfeli haqida superinvestorlar bo'limida o'qishingiz mumkin.