Shopify tarixi: sotilmagan snoubordlardan millionlab do'konlarni boshqaradigan platformagacha

2002-yil. Germaniyalik yosh dasturchi Tobias Lütke Kanadaga ko'chib keladi. U maktabni tugatmay, kasb-hunar yo'li bilan dasturchilikni o'rgangan, o'n ikki yoshidan kompyuter o'yinlarini o'zgartirib o'tirgan yigit edi. Kanadaga esa sevgisi uchun kelgan — keyinchalik turmush o'rtog'i bo'ladigan qiz bilan.

Ottavada qish uzun, Tobi esa snoubordni yaxshi ko'rardi. 2004-yilda u do'sti Scott Lake bilan internetda snoubord sotish uchun do'kon ochishga qaror qildi. Nomi — Snowdevil.

Birinchi muammo darhol chiqdi: o'sha paytdagi onlayn do'kon dasturlari qimmat, noqulay va sifatsiz edi. Ko'p dasturchi bu holda tayyor dasturni sotib olib, chidab yurardi. Tobi esa dasturchi edi. U o'zi yozishga qaror qildi — o'sha paytda deyarli hech kim bilmaydigan yangi Ruby on Rails texnologiyasida.

Snoubord do'koni katta muvaffaqiyat qozonmadi. Lekin uning ortidagi dastur do'konning o'zidan ancha qimmatliroq bo'lib chiqdi.

Boshqa kichik do'kon egalari Snowdevil saytini ko'rib, so'ray boshladi: "Bizga ham shunday do'kon qilib bera olasizmi?"

Tobi va Scott tushunishdi: snoubord sotish — kichik biznes, minglab odamga do'kon ochish vositasini sotish esa — juda katta biznes. 2006-yil iyunida ular Shopify'ni ishga tushirishdi: har kim bir necha daqiqada, dasturchi yollamasdan o'z onlayn do'konini ochishi mumkin bo'lgan platforma.

Biznes modeli oddiy va kuchli edi: do'kon egasi oylik obuna to'laydi, Shopify esa unga sayt, mahsulotlar katalogi, savat va to'lov qabul qilishni beradi. Do'kon qancha ko'p sotsa, Shopify ham shuncha ko'p ishlaydi.

Dastlabki yillar sekin o'tdi. 2008-yilda Tobi kompaniyaning bosh direktori bo'ldi. Dasturchi uchun bu butunlay yangi ish edi — endi kod emas, odamlar, pul va strategiya bilan shug'ullanish kerak edi. Va keyingi qadamlari Shopify'ni oddiy "sayt yasash dasturi"dan ancha kattaroq narsaga aylantirdi.

Onlayn savdo dunyosida bitta gigant bor edi — Amazon. U sotuvchilarga o'z platformasida joy berardi, lekin mijoz Amazon'niki bo'lib qolardi, qoidalarni ham Amazon belgilardi.

Shopify teskari falsafani tanladi: do'kon sotuvchiniki, mijoz ham sotuvchiniki. Shopify faqat qurol beradi. Kompaniya ichida buni "isyonchilarni qurollantirish" (arm the rebels) deb atashardi — Amazon imperiyasiga qarshi mustaqil brendlarni kuchaytirish.

Bu faqat shior emas edi. 2013-yilda Shopify o'z to'lov tizimini — Shopify Payments'ni ishga tushirdi. Endi kompaniya nafaqat obunadan, balki do'konlarda o'tgan har bir to'lovdan kichik ulush olardi. Keyin jismoniy do'konlar uchun kassa tizimi, yirik brendlar uchun Shopify Plus (2014), bir bosishda to'lash imkonini beruvchi Shop Pay qo'shildi.

Natijada Shopify savdo hajmi bilan birga o'sadigan "pul mashinasi"ga aylandi. 2015-yil 21-mayda kompaniya birjaga chiqdi: aksiya $17 dan joylashtirildi va savdoning birinchi kuni ancha yuqoridan ochildi.

Har bir tez o'sayotgan kompaniyaning tanqidchilari bo'ladi. 2017-yil oktabrida mashhur short'chi Andrew Left (Citron Research) Shopify haqida keskin hisobot e'lon qildi. Unda kompaniya "tez boyib ketish" va'dalariga ishongan tajribasiz sotuvchilardan pul topishda ayblangan edi. Aksiya bir kunda sezilarli tushdi.

Shopify ayblovlarni rad etdi va bu hisobot keyinchalik kompaniyaning o'sishini to'xtata olmadi. Lekin unda bitta to'g'ri savol bor edi: Shopify'dagi do'konlarning ko'pchiligi kichik va zaif — ularning qanchasi omon qoladi?

Javob shunday chiqdi: ko'pi yopiladi, lekin o'rniga undan ham ko'p yangisi ochiladi. Va eng muvaffaqiyatlilari — ba'zan yotoqxonadan boshlangan brendlar — yillik yuz millionlab dollar sotadigan kompaniyalarga aylanadi. Shopify esa ularning har biridan ulush oladi.

Hech kim bilmasdiki, bu modelning eng katta sinovi butunlay kutilmagan tomondan — virusdan keladi.

2020-yil bahori. Butun dunyoda do'konlar, restoranlar, bozorlar yopildi. Kecha faqat jismoniy do'konda sotgan millionlab biznes bir haftada internetga o'tishi kerak edi. Eng tez va arzon yo'l — Shopify.

Kompaniya platformasidagi savdo hajmi keskin oshdi. Shopify'ning daromadi 2020-yilda taxminan 86% ga o'sdi. Aksiya ham ko'tarildi va 2020-yil may oyida Shopify bozor qiymati bo'yicha qisqa muddatga Kanadaning eng qimmat kompaniyasiga aylandi — yuz yildan ortiq tarixga ega yirik banklarni ortda qoldirib.

Kanada bosh vaziri ham, investorlar ham Shopify haqida gapirardi. Tobi Lütke'ning fikricha, pandemiya elektron tijoratni o'n yil oldinga surib yuborgan edi va bu ulush endi saqlanib qolishi kerak edi.

Kompaniya shunga tikdi. Va bu tikish noto'g'ri bo'lib chiqdi.

Pandemiya tugagach, odamlar yana jismoniy do'konlarga qaytdi. Onlayn savdo o'sishda davom etdi, lekin pandemiyadagi tezlikda emas — avvalgi sur'atiga qaytdi.

Shopify esa bu vaqtda ulkan xarajatlar qilgan edi: minglab yangi xodim yollangan, o'z omborlar va yetkazib berish tarmog'ini qurishga kirishgan edi. 2022-yilda kompaniya logistika startapi Deliverr'ni $2,1 mlrd ga sotib oldi — Amazon'ning tez yetkazib berishiga raqobat qilish uchun.

2022-yil iyulida Tobi xodimlarga ochiq xat yozdi. Unda u pandemiya o'zgarishi doimiy bo'ladi degan tikish uniki ekanini va bu tikish to'g'ri chiqmaganini tan oldi. Kompaniya xodimlarining taxminan 10% i qisqartirildi.

Birja allaqachon hukmini chiqargan edi: 2021-yil kuzidan 2022-yil oxirigacha Shopify aksiyasi taxminan 80% tushdi. Kanadaning eng qimmat kompaniyasi bir yil ichida qiymatining katta qismini yo'qotdi.

2023-yil may oyida Tobi yanada keskin qaror qabul qildi: xodimlarning yana taxminan 20% i qisqartirildi va butun logistika biznesi — bir yil oldin milliardlab dollarga sotib olingan Deliverr ham — Flexport kompaniyasiga sotildi.

Bu og'ir, lekin aniq qaror edi: Shopify omborlar va yuk mashinalari kompaniyasi emas, dasturiy ta'minot va to'lov platformasi. U o'zi eng yaxshi qiladigan ishga qaytdi.

Natija tez ko'rindi. Xarajatlar kamaydi, kompaniya barqaror ijobiy pul oqimiga chiqdi, daromad esa har yili o'sishda davom etdi. 2024-yilda platforma orqali taxminan $292 mlrd lik savdo o'tdi. Shopify yirik brendlarni ham, million-million kichik sotuvchini ham jalb qildi va endi sun'iy intellekt vositalarini do'kon egalari uchun platformaga qo'shmoqda.

Aksiya pastki nuqtasidan bir necha barobar ko'tarildi. Pandemiya xatosi kompaniyaga qimmatga tushdi — lekin uni o'ldirmadi.