Palantir tarixi: 17 yil zarar ko'rgan "sirli" kompaniya qanday qilib birjaning yulduziga aylandi

2000-yillar boshi. Onlayn to'lov kompaniyasi PayPal katta muammoga duch keldi: firibgarlar o'g'irlangan kartalar va soxta hisoblar orqali har oy millionlab dollar o'g'irlardi. Rus va boshqa xalqaro jinoiy guruhlar tizimni deyarli cho'ktirayotgan edi.

PayPal muhandislari g'alati yechim topdi. Ular firibgarlikni faqat kompyuterga yoki faqat odamga ishonib qo'ymadi. Kompyuter shubhali naqshlarni topardi, tahlilchi odam esa yakuniy qarorni chiqarardi. Mashina va inson birgalikda — bu yondashuv ishladi va PayPal omon qoldi.

2002-yilda PayPal eBay'ga sotildi. Uning hammuassislaridan biri Peter Thiel katta pul topdi va bitta savol ustida o'ylay boshladi: 2001-yil 11-sentabr hujumlaridan keyin AQSh razvedka idoralari ma'lumotlar ichida "cho'kib" yotgani ma'lum bo'lgan edi. Ishoralar bor edi, lekin ular turli bazalarda tarqoq yotardi va hech kim ularni bir-biriga ulay olmagan.

PayPal'da firibgarlarni topgan usul terrorchilarni topishga yordam bera oladimi?

2003-yilda Thiel bir guruh yosh muhandislar bilan yangi kompaniya ochdi. Rahbar qilib esa kutilmagan odamni tanladi — Stenford huquq fakultetidagi kursdoshi Alex Karp'ni.

Karp an'anaviy texnologiya rahbariga umuman o'xshamasdi. U huquqshunoslik diplomidan keyin Germaniyaning Frankfurt shahrida ijtimoiy nazariya bo'yicha doktorlik darajasini olgan, falsafa haqida soatlab gapira oladigan, o'ziga xos qiyofali odam edi. Lekin u investorlar va hukumat amaldorlari bilan gaplasha olardi.

Kompaniya nomini Tolkienning "Uzuklar hukmdori" asaridan oldi: palantir — uzoq joylarni va yashirin narsalarni ko'rsatadigan sehrli kristall tosh. Nom ham, maqsad ham aniq edi: tarqoq ma'lumotlarni birlashtirib, odamga butun manzarani ko'rsatish.

Muammo shundaki, Silikon vodiysidagi deyarli hech bir venchur fondi bu loyihaga pul bermadi. Davlat bilan ishlash sekin, murakkab va xavfli deb hisoblanardi. Boshlang'ich pulning katta qismini Thiel o'zi berdi. Yana bir muhim investor esa juda g'ayrioddiy edi.

Palantir'ning birinchi tashqi investorlaridan biri In-Q-Tel bo'ldi — AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) ning venchur fondi. U taxminan $2 mln kiritdi. Pul kichik edi, lekin undan muhimroq narsa bor edi: razvedka tahlilchilari bilan yonma-yon ishlash imkoniyati.

Palantir muhandislari yillar davomida tahlilchilar yonida o'tirib, ularning ishini kuzatdi va dasturni shunga moslab yozdi. 2008-yilda shu ishning natijasi — Gotham platformasi chiqdi. U turli bazalardagi ma'lumotlarni — telefon yozuvlari, moliyaviy o'tkazmalar, sayohatlar — bitta xaritaga yig'ib, ular orasidagi aloqalarni ko'rsatardi.

Dastur armiya, razvedka va politsiya idoralarida tarqaldi. Ommaviy axborot vositalarida Palantir hatto Usama bin Ladenni topishga yordam bergani haqida gaplar ham yurdi — lekin bu hech qachon rasman tasdiqlanmagan va kompaniya bu borada sukut saqlagan.

Sirlilik Palantir'ga mashhurlik keltirdi. Lekin u bitta muammoni yashirib turardi: kompaniya juda ko'p pul sarflardi va yillar davomida foyda ko'rmasdi.

Davlat bilan ishlashning eng og'ir tomoni — xaridlar tizimi. AQSh armiyasi yillar davomida razvedka tahlili uchun o'z dasturini noldan yozdirib kelardi — milliardlab dollar sarflangan, lekin askarlar shikoyat qiladigan tizimni. Palantir esa tayyor mahsulot taklif qilardi, lekin tender shartlari unga yo'l bermasdi.

2016-yilda Palantir kutilmagan qadam qo'ydi: u AQSh armiyasini sudga berdi. Kompaniya qonunga ko'ra davlat avval bozordagi tayyor mahsulotlarni ko'rib chiqishi shart ekanini isbotlamoqchi edi. Ko'pchilik buni o'z mijozini sudga berib, o'z oyog'iga bolta urish deb hisobladi.

Lekin Palantir yutdi. Sud armiya qonunni buzganini tan oldi. Bir necha yil o'tib, 2019-yilda Palantir armiyadan yirik shartnoma oldi.

Bu g'alaba kompaniyaning xarakterini ko'rsatdi: tavakkal, qaysarlik, uzoq o'yin. Ammo investorlar uchun asosiy savol javobsiz qolayotgan edi: bu kompaniya qachon pul topadi?

2020-yil avgustida Palantir bosh ofisini Silikon vodiysidan Denverga (Kolorado) ko'chirdi. Karp vodiy madaniyatini ochiq tanqid qilar, ko'plab texnologiya kompaniyalari harbiy sohada ishlashdan bosh tortayotgan paytda Palantir buni o'zi uchun g'urur deb bilardi.

2020-yil 30-sentabrda Palantir birjaga chiqdi — lekin odatdagi IPO orqali emas, to'g'ridan-to'g'ri listing orqali. Bu usulda kompaniya yangi aksiya chiqarmaydi, mavjud aksiyalar shunchaki birjada savdoga qo'yiladi. Mo'ljal narx $7,25 edi, birinchi kuni aksiya $10 dan ochildi.

Investorlar kompaniyaning hisobotlarini birinchi marta to'liq ko'rdi va hayron qoldi: Palantir 17 yil davomida hech qachon yillik foyda ko'rmagan edi. 2020-yilning o'zida zarar milliard dollardan oshgan edi, buning katta qismi xodimlarga aksiya ko'rinishida berilgan mukofotlar edi.

Shunga qaramay, aksiya 2021-yil yanvarida "meme" aksiyalar to'lqinida $39 ga yaqin ko'tarildi. Keyin esa keskin pastga yo'l boshlandi.

2021–2022-yillarda foiz stavkalari ko'tarildi va zarar ko'rayotgan texnologiya kompaniyalari birinchi bo'lib urildi. Palantir aksiyasi 2022-yil oxiriga kelib taxminan $6 gacha tushdi — cho'qqidan 80% dan ko'proq.

Tanqidchilar ko'p edi. Ularning fikricha, Palantir aslida dasturiy ta'minot kompaniyasi emas, har bir mijoz uchun dasturni qo'lda moslashtiradigan qimmat "konsalting" firmasi edi. Bunday biznes katta foyda bera olmaydi, degan fikr keng tarqalgan edi. Bundan tashqari, kompaniya immigratsiya xizmati (ICE) va politsiya bilan ishlagani uchun inson huquqlari tashkilotlari tomonidan doimiy tanqid ostida edi.

Palantir esa bu yillarda jim ishlardi. Tijorat mijozlari uchun Foundry platformasi kengaydi — zavodlar, kasalxonalar, energetika kompaniyalari undan foydalana boshladi. Xarajatlar nazoratga olindi. 2023-yil boshida kompaniya choraklik foyda e'lon qildi va keyin har chorakda foyda ko'rsata boshladi.

Va aynan shu paytda butun dunyo yangi so'zni takrorlay boshladi: sun'iy intellekt.

2023-yil aprelida Palantir AIP — Sun'iy intellekt platformasini taqdim etdi. G'oya oddiy edi: ChatGPT kabi til modellari o'z-o'zidan kompaniya uchun foydasiz — ular kompaniyaning ichki ma'lumotlarini bilmaydi va xavfsiz ishlay olmaydi. Palantir esa 20 yil davomida aynan shu bilan shug'ullangan edi: tarqoq ma'lumotlarni tartibga keltirish va ularni xavfsiz boshqarish.

Kompaniya sotuv usulini ham o'zgartirdi. Oylab davom etadigan muzokaralar o'rniga mijozlar bir necha kunlik "bootcamp"larga taklif qilindi: o'z ma'lumotlari bilan, o'z muammosi ustida, darhol ishlaydigan natija. Tijorat mijozlari soni tez o'sa boshladi, ayniqsa AQShda.

Natijalar birjada portlash bilan javob topdi. Palantir 2024-yil sentabrida S&P 500 indeksiga qo'shildi, noyabrda esa savdosini Nasdaq birjasiga ko'chirdi. Aksiya 2022-yil oxiridagi tubidan bir necha o'n barobar ko'tarildi va 2024–2025-yillarda AQShning eng ko'p o'sgan yirik aksiyalaridan biriga aylandi.

Palantir hikoyasi hali tugamagan va u ikki xil o'qilishi mumkin.

Birinchi o'qilish: bu yigirma yil davomida o'z yo'lidan qaytmagan, hamma uni tushunmagan paytda mahsulotini qurgan va sun'iy intellekt davrida o'z vaqtini topgan kompaniya. Mijozlari Palantir'dan voz kechishi qiyin, chunki uning tizimi ularning eng muhim jarayonlariga chuqur kirib boradi — investorlar buni "almashtirish narxi" (switching cost) deb atashadi.

Ikkinchi o'qilish: aksiya narxi biznesdan ancha oldinga o'tib ketgan. 2025-yilda Palantir sotuvlariga nisbatan S&P 500 dagi eng qimmat baholangan kompaniyalardan biri edi. Bunday baholashda kutilganidan ozgina sekinroq o'sish ham aksiyani keskin tushirishi mumkin — xuddi 2021–2022-yillardagidek.

Bundan tashqari, daromadning katta qismi hali ham davlatlardan, ayniqsa AQSh hukumatidan keladi. Bu barqaror, lekin siyosatga bog'liq manba.

Qaysi o'qilish to'g'ri? Buni faqat vaqt ko'rsatadi. Lekin bitta narsa aniq: 2022-yil oxirida, hamma voz kechgan paytda Palantir'ni ushlab qolgan investor uchun bu hikoya allaqachon katta natija bergan.