Costco tarixi: kam foyda bilan savdo qilib, aksiyadorlarini boy qilgan do'kon

1954-yil. San-Diyegodagi FedMart do'koniga 18 yoshli Jim Sinegal ishga kiradi. Vazifasi juda oddiy: yuk mashinalaridan matras tushirish. U bu ishni bir-ikki haftalik qo'shimcha daromad deb o'ylagan edi. Aslida esa butun umrini shu sohaga bag'ishlab qo'ydi.

FedMart egasi Sol Price chakana savdoda o'ziga xos odam edi. Uning g'oyasi bitta jumlaga sig'adi: xaridorga iloji boricha arzon sot, qolganini o'zing tejab ol. Yosh Sinegal uni yaqindan kuzatib, yillar davomida uning yonida o'sdi.

1976-yilda Price undan ham dadil narsani sinab ko'rdi. U San-Diyegodagi eski samolyot angarlarida Price Club ochdi. Bu oddiy do'kon emas edi. U kichik biznes egalari uchun mo'ljallangan, kirish uchun pul to'lab a'zo bo'lish kerak bo'lgan ulkan omborxona edi. Ichkarida hech qanday bezak yo'q edi, tovarlar to'g'ridan-to'g'ri poddonlarda turar, narxlar esa shahardagi hamma do'kondan past edi.

Birinchi yil yomon o'tdi, do'kon zarar ko'rdi. Keyin esa oddiy xaridorlarga ham a'zo bo'lishga ruxsat berildi va navbatlar paydo bo'ldi. Price Club Amerikadagi eng tez o'sayotgan savdo tarmoqlaridan biriga aylandi.

Sinegal bu formula qanday ishlashini ichkaridan ko'rdi. Va uni o'zi qurmoqchi bo'ldi.

Sinegalga sherik kerak edi va u Jeffrey Brotman bo'ldi. Brotman Sietllik huquqshunos bo'lib, oilasi kiyim do'konlari bilan shug'ullanardi. U Yevropada Price Club'ga o'xshash omborxona do'konlarni ko'rib, bu g'oyani Amerikaning shimoli-g'arbiga olib kelmoqchi edi.

1983-yil 15-sentabrda Sietlda birinchi Costco ochildi. Uning qoidalari ustozi Price'nikidan ham qattiqroq edi:

• Assortiment kichik. Oddiy supermarketda o'n minglab nomdagi tovar bo'ladi, Costco'da esa bir necha ming xil. Har bir turdan bitta-ikkita eng yaxshi variant. Kam tovar degani ulkan hajmda xarid qilish va yetkazib beruvchidan katta chegirma olishni anglatadi.
• Hamma narsa katta qadoqda. Bitta shampun emas, uchtasi birga. Bitta paket emas, butun quti.
• Bezak yo'q. Beton pol, temir javonlar, poddonlar. Har bir tejalgan dollar narxga tushadi.
• Kirish pullik. Xaridor yiliga a'zolik badali to'laydi.

Oxirgi qoida butun biznesning siri edi, lekin buni Uoll-strit uzoq vaqt tushunmadi. Ikki yildan keyin, 1985-yilda Costco birjaga chiqdi. Uni sotib olgan investorlar g'alati, deyarli mantiqsiz ko'ringan bir qoidaga duch kelishdi.

Odatdagi do'kon qanday o'ylaydi? Tovarni arzon sotib ol va iloji boricha qimmat sot. Costco boshqacha o'ylaydi.

Sinegal qat'iy qoida o'rnatdi: brend tovarga ustama 14% dan oshmaydi, Costco'ning o'z tovariga esa 15% dan. Taqqoslash uchun: oddiy univermaglarda ustama ko'pincha bundan bir necha barobar ko'p bo'ladi.

Kompaniyada shunday hikoya aytib yuriladi. Costco bir mashhur jinsi shim brendini juda arzon narxda sotib olishga muvaffaq bo'lgan. Uni odatdagidan qimmatroq sotib, katta foyda olish mumkin edi va xaridorlar baribir xursand bo'lardi. Costco esa narxni pasaytirdi. Keyinroq yana arzonroq xarid qilish imkoni chiqqanda, narxni yana tushirdi. Sinegalning mantig'i shunday edi: bir marta qimmat sotsang, xaridorning ishonchini yo'qotasan, ishonch esa biznesning eng qimmatli aktivi.

Eng mashhur misol esa food courtdagi hot-dog. Hot-dog va ichimlik 1985-yildan beri $1.50 turadi. Inflyatsiya narxlarni bir necha barobar oshirdi, bu narx esa o'zgarmadi. Matbuotda keng tarqalgan hikoyaga ko'ra, kompaniya rahbari Craig Jelinek bir kun Sinegalga hot-dogdan zarar ko'rishayotganini aytgan. Sinegal esa unga, agar hot-dog narxini ko'tarsang, seni o'ldiraman, deb hazil aralash javob qaytargan.

Jelinek narxni ko'tarmadi, boshqa yo'l topdi: 2009-yilda Costco hot-dogni tashqaridan sotib olishni to'xtatdi va uni o'zi ishlab chiqaradigan zavod qurdi. Narx $1.50 da qoldi.

Xo'sh, tovarni deyarli tannarxida sotsangiz, pulni qayerdan topasiz?

Javob kirish eshigida, a'zolik kartasida.

Costco a'zolari yiliga badal to'laydi. Bu pul deyarli to'liq sof foyda bo'ladi, chunki uning ortida tovar xarajati yo'q. 2024-moliya yilida a'zolik badallari Costco'ning faoliyat foydasining taxminan yarmini tashkil qilgan. Ya'ni kompaniya omborxonadagi savdodan biroz foyda oladi, asosiy foydani esa sizni u yerga kirishga ruxsat bergani uchun oladi.

Bu model doira kabi ishlaydi:

1. Narxlar juda past, chunki Costco tovardan katta foyda kutmaydi.
2. Shuning uchun odamlar a'zo bo'ladi va a'zoligini har yili yangilaydi.
3. A'zolik puli kompaniyaga barqaror daromad beradi, shu daromad hisobiga narxni yana past ushlash mumkin.
4. A'zolar ko'paygani sari Costco yetkazib beruvchilardan kattaroq chegirma oladi va narx yana tushadi.

Bu doiraning qanchalik mustahkamligini bitta raqam ko'rsatadi: 2025-moliya yilida AQSh va Kanadada a'zolarning 92,3% i a'zoligini yangilagan. Bunday sodiqlikni deyarli hech qanday do'kon ko'rsata olmaydi. Badal kamdan-kam, taxminan har 5–6 yilda oshiriladi. 2024-yilda oddiy a'zolik $60 dan $65 ga ko'tarilganda ham odamlar ketmadi.

Lekin 1990-yillar boshida bu doira deyarli buzilib ketgandi.

1993-yilda Costco o'zining "onasi" bo'lgan Price Club bilan birlashdi. Shu tariqa Sol Price boshlagan ish va Sinegal qurgan kompaniya bitta tom ostida jamlandi. Yangi kompaniya PriceCostco deb nomlandi.

Gapirish oson, bajarish qiyin edi. Ikki kompaniyaning madaniyati va rahbarlari bir-biriga to'g'ri kelmadi. Bir yil o'tmay birlashma deyarli parchalanib ketdi va Price oilasi ko'chmas mulk va boshqa bizneslarni olib, alohida kompaniya tuzib chiqib ketdi. Bu orada aksiya ham og'ir kunlarni boshdan kechirdi: 1991-yildan 1994-yil oxirigacha Costco aksiyasi qiymatining taxminan 59% ini yo'qotdi. Bozorga yangi raqiblar, ayniqsa Walmart'ning Sam's Club tarmog'i kirgan edi va ko'pchilik omborxona do'konlari davri tugadi deb o'yladi.

Sinegal oddiy yo'lni tanladi: asosiy narsaga qaytdi. Narxlar past qoldi, xodimlar ishdan bo'shatilmadi, a'zolar soni o'sishda davom etdi. 1995-yilda Costco o'z brendi Kirkland Signatureni chiqardi. Bu yuqori sifatli, lekin mashhur brenddan arzonroq tovarlar edi. Vaqt o'tib Kirkland ko'p ming xil mahsulotga ega bo'lgan ulkan brendga aylandi, odamlar uni aynan sifati uchun izlay boshladi.

1997-yilda kompaniya yana Costco nomiga qaytdi. Inqiroz ortda qoldi, lekin Uoll-strit bilan bahs endi boshlanayotgan edi.

2000-yillar boshida Costco tahlilchilarni asabiylashtirardi. Sababi, kompaniya xodimlariga raqiblaridan sezilarli darajada ko'p maosh to'lar, ularga yaxshi tibbiy sug'urta berardi. 2000-yillar o'rtasida Costco'ning o'rtacha soatlik maoshi asosiy raqibi Sam's Club'dan taxminan 40% yuqori ekani matbuotda yozilgan.

Deutsche Bank tahlilchisi Bill Dreher o'shanda mashhur bo'lib ketgan fikrni aytgan: Costco'da aksiyador bo'lgandan ko'ra xodim yoki xaridor bo'lgan yaxshiroq. Uoll-strit Costco'dan narxni ko'tarishni, xarajatni qisqartirishni, foydani oshirishni so'radi.

Sinegal rad etdi. U o'n yillar oldinga qarab o'ylardi:

• Yaxshi maosh olgan xodim ishdan ketmaydi. Yangi odamni topish va o'qitish xarajati kamayadi.
• Tajribali xodim o'g'irlikni kamaytiradi, xaridorga yaxshiroq xizmat qiladi.
• Xursand xaridor har yili a'zoligini yangilaydi.

Natijada kim haq chiqdi? Uoll-strit ogohlantirgan yillardan keyingi ikki o'n yillikda Costco aksiyasi bozorning ko'p qismidan ancha tez o'sdi. Xodimga ham, xaridorga ham, aksiyadorga ham foyda keltirish mumkin ekan, faqat buning uchun sabr kerak edi.

Albatta, yo'l tekis emas edi. 2000–2002-yillarda aksiya taxminan 48% tushdi, 2008–2009-yillarda esa taxminan 41%. Lekin har gal a'zolar ketmadi, aksincha ko'paydi.

Costco tovarlarining har biri ortida bitta strategiya turadi. Masalan, mashhur grilda pishirilgan butun tovuq 2009-yildan beri $4.99 turadi. Bu ham hot-dog kabi, kompaniyaning "yo'qotish evaziga xaridor jalb qilish" vositasi. Tovuq ataylab do'konning eng ichkarisiga qo'yiladi: unga yetib borguncha odam yo'lda yana bir nechta narsani savatga soladi.

Eng katta sinov 2020-yilda keldi. Pandemiya boshlanganda odamlar Costco'ga oqib kelishdi va javonlar bir necha soat ichida bo'shab qoldi. Hojatxona qog'ozi uchun navbatlar butun dunyo yangiliklariga chiqdi. Hamma qo'rqib turgan paytda odamlar ishonchli va arzon joyga borishdi va bu joy Costco bo'ldi.

Formulaning boshqa madaniyatlarda ham ishlashini Xitoy ko'rsatdi. 2019-yil 27-avgustda Shanxayda birinchi Costco ochildi. Xaridorlar oqimi shunchalik ko'p bo'ldiki, do'kon ochilgan kuniyoq tushdan keyin eshiklarini yopishga majbur bo'ldi.

Ochilishdan 40 yil o'tgan Costco 2025-yilda 914 ta omborxonaga, 81 million pullik a'zoga va $269,9 mlrd lik yillik savdoga ega edi. Sinegal 2012-yilda rahbarlikni topshirdi. 2024-yilda esa kompaniyaga 1982-yilda forklift haydovchisi bo'lib ishga kirgan Ron Vachris bosh direktor bo'ldi. Costco'da rahbarlar ham ichkaridan, pastdan o'sib chiqadi.

Investorlar raqobatchidan himoyani xandaq (moat) deb atashadi. Costco'ning xandaqi g'alati: bu yuqori narx yoki noyob texnologiya emas, aksincha, juda past narx. Raqib Costco bilan narxda bellashish uchun ham ulkan hajm, ham a'zolik daromadi, ham o'n yillar davomida qurilgan ishonch kerak bo'ladi. Bularning hech biri tezda paydo bo'lmaydi.

Lekin xavflarni ham ko'rish kerak:

• Qimmat aksiya. Bozor Costco'ni yaxshi biladi va uning foydasiga nisbatan juda yuqori narx beradi. Ajoyib kompaniyani haddan tashqari qimmatga sotib olsa, yillar davomida kam daromad olish mumkin.
• Juda past marja. Costco har dollar savdodan bir necha sent foyda qoldiradi. Xarajatlar keskin oshsa, bu himoya qatlami yupqa.
• Raqobat. Amazon, Walmart va Sam's Club ham arzon narx va yetkazib berish uchun kurashmoqda.

Costco hikoyasining asosiy sabog'i esa oddiy: aksiyadorni boy qilishning eng ishonchli yo'li ba'zan xaridorga hammadan ko'p yaxshilik qilishdan o'tadi.