Toys "R" Us: bolalarning sevimli do'koni qanday qilib qarz ostida qolib ketdi

Ikkinchi jahon urushidan qaytgan Charles Lazarus 1948-yilda Vashingtonda otasining velosiped do'koni o'rnida bolalar mebeli sotadigan kichik do'kon ochdi. Urushdan keyin Amerikada tug'ilish keskin oshgan edi — "beybi-bum" boshlangan, yosh oilalar bolalar karavoti va aravachasi sotib olardi.

Lazarus tez orada bir narsani payqadi: mebel bir marta sotib olinadi, o'yinchoq esa qayta-qayta. Bola o'sadi, karavot kerak bo'lmay qoladi, lekin har tug'ilgan kunda yangi o'yinchoq kerak. U do'konni o'yinchoqqa yo'naltirdi.

Keyin uning eng katta g'oyasi keldi: o'yinchoq supermarketi. O'sha paytda o'yinchoqlar kichik do'konlarda yoki univermaglarning bir burchagida sotilardi. Lazarus esa ulkan do'kon ochdi — javonlar shiftgacha, tanlov ko'p, narx arzon, xuddi oziq-ovqat supermarketidagidek arava bilan yurasan. 1957-yilda do'kon yangi nom oldi: Toys "R" Us, "R" harfi esa bola yozgandek teskari.

Do'konning maskoti — jirafa Jeffri — butun bir avlodning bolaligiga aylandi. Toys "R" Us Amerikaning eng katta o'yinchoq sotuvchisiga aylandi va o'z sohasini butunlay egallagan "kategoriya qotili" deb atala boshladi.

Bu "qotil" qachondir o'zi kimningdir qurboni bo'lishini o'shanda hech kim o'ylamagan.

1990-yillarda Toys "R" Us'ning qurolini boshqalar ham olib ishlata boshladi. Walmart va Target o'yinchoqlarni ham arzon, ham katta hajmda sotishni boshladi — va ular uchun o'yinchoq odamlarni do'konga jalb qiladigan "ilmoq" edi: o'yinchoqdan kam foyda olsa ham, xaridor boshqa narsalarni ham olib ketardi. 1998-yilga kelib Walmart AQShdagi eng katta o'yinchoq sotuvchiga aylandi.

Keyin internet keldi. 2000-yilda Toys "R" Us g'alati qaror qildi: o'z onlayn do'konini o'zi qurish o'rniga, Amazon bilan 10 yillik shartnoma tuzdi. Kelishuvga ko'ra Amazon saytida o'yinchoqlarni faqat Toys "R" Us sotishi kerak edi, buning uchun kompaniya Amazon'ga yiliga katta haq to'lardi.

Ko'p o'tmay Amazon saytida boshqa sotuvchilarning o'yinchoqlari ham paydo bo'la boshladi. Toys "R" Us 2004-yilda Amazon'ni sudga berdi va 2006-yilda sud uning foydasiga hal qildi. Lekin eng qimmat yo'qotish — vaqt edi: kompaniya onlayn savdoni o'zi o'rganishi kerak bo'lgan muhim yillarni boy berdi.

Kompaniya qiyinchilikda edi, lekin bu hali o'lim emas edi. Do'konlar ko'p, brend kuchli, mijozlar sodiq edi. Uni o'limga yetaklagan qaror 2005-yilda boshqa xonada qabul qilindi.

2005-yilda uchta investor — xususiy kapital fondlari KKR va Bain Capital hamda ko'chmas mulk kompaniyasi Vornado — Toys "R" Us'ni taxminan $6,6 mlrd ga sotib oldi va birjadan chiqardi.

Bu LBO — leveraged buyout, "qarz bilan sotib olish" edi. Uni oddiy misol bilan tushuntiraylik.

Tasavvur qiling, siz ijaradan daromad keltiradigan do'konni $100 ga sotib olmoqchisiz. Sizda bor-yo'g'i $20 bor. Qolgan $80 ni bankdan qarzga olasiz. Lekin bank bilan shunday kelishasiz: bu qarzni siz emas, do'konning o'zi to'laydi. Ya'ni do'kon endi har oy o'zining daromadidan sizning qarzingiz foizini to'lashi kerak.

Toys "R" Us bilan aynan shunday bo'ldi. Investorlar xarid narxining taxminan beshdan bir qismini o'z pulidan qo'yishdi, qolgani qarz edi — va bu qarz Toys "R" Us balansiga yuklandi. Kompaniya bir kechada o'zini sotib olish xarajatlarini to'layotgan qarzdorga aylandi.

Endi har yili, eng avvalo, foiz to'lanishi kerak edi. Do'konlarni yangilash, onlayn savdoga sarmoya, narxlarni tushirish — bularning hammasi foizdan keyin qolgan pulga qilinardi. Qolgan pul esa juda oz edi.

Keyingi o'n yil davomida Toys "R" Us ishlab turardi: daromadi o'n milliardlab dollar, do'konlari dunyo bo'ylab yuzlab, Rojdestvo mavsumlarida navbatlar. Lekin uning daromadi o'smasdi, foydasi esa foiz to'lovlari ostida yo'qolib ketardi.

2017-yilga kelib kompaniya taxminan $5 mlrd qarz bilan yashardi va har yili taxminan $400 mln faqat qarzga xizmat ko'rsatishga — ya'ni foizlarga sarflardi. Taqqoslash uchun: bu pul bilan har yili yuzlab do'konni yangilash yoki kuchli onlayn platforma qurish mumkin edi.

Shu orada raqiblar oldinga ketdi. Amazon o'yinchoqni bir kunda uyga yetkazib bera boshladi. Walmart va Target narxlarni pastlatdi. Toys "R" Us do'konlari esa eskirgan, xodimlar kam, xaridor tajribasi zaif ekani haqida tez-tez yozila boshladi. Kompaniya 2010-yilda qayta birjaga chiqishga urindi, lekin bozor sharoiti yomonligi sabab bu reja amalga oshmadi.

Shu bilan birga, egalar boshqaruv va maslahat xizmatlari uchun kompaniyadan to'lov olishda davom etdi. Bir tadqiqot guruhining hisobiga ko'ra, egalik yillarida uch investor Toys "R" Us'dan to'lov va foizlar ko'rinishida taxminan $464 mln olgan.

Mashhur 2015-yilgi bir voqea vaziyatni yaxshi ko'rsatadi: o'sha yil oxirida Nyu-Yorkdagi Tayms-skverdagi ramziy flagman do'kon — ichida haqiqiy charxpalak aylanadigan bino — yopildi. Ijara juda qimmat edi.

2017-yil yozi. Toys "R" Us'ning yuz millionlab dollarlik qarzlari muddati yaqinlashib kelardi. Bozorda kompaniya qiyin ahvolda ekani, maslahatchilar yollagani haqida xabarlar tarqaldi.

Bu xabarlar o'yinchoq ishlab chiqaruvchilarni xavotirga soldi. Ular Rojdestvo mavsumi uchun Toys "R" Us'ga millionlab o'yinchoq jo'natishi kerak edi — va bu tovarlar uchun pulni keyinroq olishardi. "Pulimizni ola olamizmi?" degan savol paydo bo'ldi. Ba'zi yetkazib beruvchilar oldindan to'lov talab qila boshladi.

Rojdestvoga tovar olish uchun pul topa olmay qolish xavfi tug'ildi. 2017-yil 18-sentabrda Toys "R" Us bankrotlik to'g'risida ariza berdi. Maqsad — bankrotlik himoyasi ostida qarzlarni qayta tuzish va kompaniyani saqlab qolish edi.

Hamma ko'zi eng muhim davrga — 2017-yilgi Rojdestvo mavsumiga qadaldi. Yaxshi mavsum kompaniyaga hayot berishi mumkin edi.

Rojdestvo mavsumi yomon o'tdi. Sotuvlar kutilganidan ancha past bo'ldi. Bankrotlik haqidagi xabarlardan keyin ko'p xaridorlar sovg'a kartalari va kafolatlar haqida xavotirlanib, boshqa do'konlarga ketdi.

Kreditorlar kompaniyani qayta tuzish o'rniga uni sotib, pulini qaytarib olishni afzal ko'rishdi. 2018-yil mart oyida Toys "R" Us AQShdagi barcha do'konlarini yopish va biznesni tugatishini e'lon qildi. Taxminan 700 ta do'kon yopildi, 30 000 dan ortiq odam ishsiz qoldi. Britaniyadagi bo'linmasi ham yopildi.

Bir hafta o'tib, 2018-yil 22-martda, kompaniya asoschisi Charles Lazarus 94 yoshida vafot etdi.

Xodimlar ommaviy noroziliklar o'tkazdi: ular ishdan bo'shatish nafaqasini olmagan edi, egalar esa yillar davomida to'lovlar olgan edi. Jamoatchilik bosimi ostida KKR va Bain Capital keyinchalik sobiq xodimlar uchun taxminan $20 mln lik yordam fondi tuzishdi.

Toys "R" Us brendi keyinchalik boshqa kompaniyalarga sotildi va bugun kichik do'konlar va boshqa savdo tarmoqlari ichidagi bo'limlar shaklida qaytgan. Lekin o'sha ulkan supermarketlar — bir avlod bolalarining jannati — tarixda qoldi.

Ko'pchilik Toys "R" Us'ni Amazon va Walmart o'ldirdi, deydi. Bunda haqiqat bor: savdo internetga ko'chdi, raqobat qattiqlashdi. Lekin xuddi shu raqobatga duch kelgan boshqa do'konlar omon qoldi va moslashdi.

Farq qayerda edi? Toys "R" Us raqobatga qo'llari bog'langan holda kirdi. Raqiblar onlayn savdoga, do'konlarni yangilashga, narxni tushirishga sarmoya qilayotganda, u har yili yuz millionlab dollarni o'zini 2005-yilda sotib olish uchun olingan qarz foiziga berardi. Moslashish uchun kerak bo'lgan pul — kreditorlarga ketardi.

Qarzning eng xavfli tomoni shu: u yaxshi yillarda ko'rinmaydi. U faqat kompaniya o'zgarishi, sarmoya kiritishi, zarbaga dosh berishi kerak bo'lgan paytda o'zini ko'rsatadi — va aynan o'sha paytda harakat erkinligini tortib oladi.

Halol investitsiya mezonlarida foiz asosidagi qarz cheklanishi ham shu nuqtaga borib taqaladi: qarzga botgan kompaniyalar filtrdan o'tmaydi. Qanday nisbatlar tekshirilishini metodologiya sahifasida ko'ring. LBO'ning yana bir misoli — Hertz hikoyasi.