Super Micro tarixi: ikki yilda 35 barobar o'sgan va sakkiz oyda 86% qulagan server ishlab chiqaruvchisi

Tasavvur qiling: 2022-yil bahori. Siz Kaliforniyadagi bir server ishlab chiqaruvchining aksiyasini sotib oldingiz. Bu kompaniyani investorlarning ko'pchiligi bilmaydi ham — u na telefon, na ijtimoiy tarmoq yasaydi. Uning ishi ma'lumot markazlari uchun temir qutilar — serverlar yig'ish.

O'sha paytda Super Micro Computer (birjadagi tikeri — SMCI) aksiyasi, keyingi bo'linishlarni hisobga olgan holda, taxminan $3,4 atrofida turardi. Ikki yilga yetmay, 2024-yil martida u $120 dan oshdi. Bu — taxminan 35 barobar. Boshqacha aytganda, $1 000 lik ulush qisqa muddatda $35 000 ga aylangan bo'lardi.

Kompaniya bozor qiymati 2022-yil oxiridagi taxminan $4,5 mlrd dan 2024-yil martiga kelib taxminan $60 mlrd ga chiqdi va Super Micro AQShning eng nufuzli indeksi — S&P 500 ga qo'shildi.

Lekin bu hikoyaning faqat birinchi yarmi. Cho'qqidan atigi sakkiz oy o'tib, 2024-yil noyabrida aksiya $17 ga tushdi — cho'qqidan taxminan 86% past. Sababi raqobatchi ham, talabning so'nishi ham emas edi. Sababi — kompaniya o'z moliyaviy hisobotini vaqtida topshira olmadi, auditori esa "boshqa bu hisobotlar bilan bog'liq bo'lishni xohlamaymiz" deb chiqib ketdi.

Bu qanday sodir bo'lganini tushunish uchun 1993-yilga qaytishimiz kerak.

Super Micro'ni 1993-yilda tayvanlik muhandis Charles Liang asos solgan. Kompaniya besh kishilik jamoa bilan boshlangan, Liangning rafiqasi Sara Liu moliyani boshqargan, asoschilardan yana biri — Wally Liaw. Liangning aytishicha, kompaniya ish boshlaganidan taxminan olti oy o'tib foydaga chiqqan.

Super Micro'ning yondashuvi oddiy edi: serverlarni bir xil standart qismlardan — "qurilish bloklari"dan yig'ish. Bu mijozga kerakli konfiguratsiyani tez tayyorlash va yangi protsessor yoki grafik chip chiqishi bilan uni birinchilardan bo'lib serverga joylashtirish imkonini berardi. Super Micro o'zi chip yasamaydi: u Intel, AMD va Nvidia chiplarini oladi va ularni ishlaydigan tizimga aylantiradi.

2007-yil martida kompaniya Nasdaq birjasiga chiqdi: 8 mln aksiyani $8 dan sotib, $64 mln jalb qildi. Keyingi o'n yil davomida Super Micro sohada yaxshi tanilgan, lekin unchalik e'tiborni tortmaydigan kompaniya bo'lib qoldi: 2009-yilda uning sotuvi taxminan $720 mln, xodimlari 1 100 ga yaqin edi.

Bir tafsilotni ham eslab qolish kerak: 2006-yilda kompaniya Eronga nisbatan embargoni buzganlikda aybini tan olgan va $150 000 jarima to'lagan edi. Bu kichik epizod edi. Keyingisi esa ancha jiddiyroq bo'ldi.

2017-yilda Super Micro o'zining yillik hisobotini (10-K) topshirmay qo'ydi. Kompaniyaning audit qo'mitasi ichki tergov boshladi, uning natijasida bir qator rahbarlar, jumladan moliya direktori Howard Hideshima kompaniyani tark etdi.

Hisobotlar kechikaverdi va Nasdaq sabr-toqati tugadi. Kompaniya 2017-moliya yili uchun yillik hisobotini va undan keyingi uch choraklik hisobotlarini topshira olmadi. 2018-yil 23-avgustda aksiya savdosi Nasdaq'da to'xtatildi, 2019-yil martida esa kompaniya rasman birjadan chiqarildi. Aksiya bir muddat birjadan tashqari (OTC) bozorda sotildi.

Xuddi shu paytda yana bir zarba keldi. 2018-yil 4-oktabrda Bloomberg Businessweek Xitoy harbiylari bilan bog'liq kuchlar subpudratchilarga bosim o'tkazib, Super Micro serverlariga yashirin zararli chiplar qo'shdirgani haqida maqola chiqardi. Super Micro bu da'volarni rad etdi va keyinchalik AQSh Qimmatli qog'ozlar komissiyasiga (SEC) serverlarga hech qanday zararli chip o'rnatilmaganiga "ishonchi komil" ekanini yozdi. Lekin bozor kutib o'tirmadi: o'sha oyda aksiya (bo'linishga moslangan narxda) taxminan $0,85 gacha tushdi.

Hisob-kitob 2020-yilda keldi. Kompaniya Nasdaq'ga qaytdi (2020-yil yanvar), avgustda esa SEC bilan kelishuvga erishdi. SEC xulosasiga ko'ra, Super Micro kamida uch yil davomida daromadni muddatidan oldin tan olgan va xarajatlarni kam ko'rsatgan — masalan, mijozga hali yetkazilmagan, omborga jo'natilgan tovarlar uchun daromad yozgan. Kompaniya aybini tan olmagan va rad ham etmagan holda $17,5 mln jarima to'lashga rozi bo'ldi. Sobiq moliya direktori shaxsan jarima to'ladi. Charles Liangning o'ziga ayb qo'yilmadi, lekin u qonun talabiga ko'ra o'sha davrda aksiya sotishdan olgan $2,1 mln foydani kompaniyaga qaytardi.

Ko'pchilik investorlar bu voqeani tezda unutdi. Chunki oldinda shunday bum kelayotgan ediki, uning shovqinida eski xatolar haqida hech kim gapirmay qo'ydi.

2022-yil noyabrida ChatGPT chiqdi va dunyodagi texnologiya kompaniyalari sun'iy intellekt modellari uchun minglab Nvidia grafik protsessorlarini sotib olishga yugurdi. Lekin chipning o'zi yetarli emas: uni quvvat, sovutish va tarmoq bilan ta'minlangan serverga joylashtirish, serverlarni esa javonlarga (rack) yig'ish kerak.

Aynan shu yerda Super Micro'ning eski kuchi ish berdi. "Qurilish bloklari" yondashuvi tufayli kompaniya Nvidia'ning yangi chiplari asosidagi serverlarni tez chiqara olardi. Super Micro Nvidia bilan yaqin aloqada ishlaydi, 2023-yilda esa suyuq sovutishli serverlarni ishga tushirdi — kompaniya bunday tizimlar havo bilan sovutiladigan ma'lumot markazlariga nisbatan taxminan 40% elektr tejashini da'vo qildi. Kuchli chiplar juda qiziydi, shuning uchun sovutish masalasi tobora muhimlashib borardi.

Raqamlar o'zi gapiradi. Super Micro'ning moliya yili iyun oyida tugaydi:

• 2022-moliya yili: daromad $5,2 mlrd
• 2023-moliya yili: $7,1 mlrd
• 2024-moliya yili: $14,9 mlrd — bir yilda ikki barobardan ko'proq, sof foyda $1,2 mlrd

Bozor bu o'sishni yanada tezroq baholadi. 2024-yil yanvar–mart oylarida aksiya uch oy ichida bir necha barobar ko'tarildi, bo'linishdan oldingi narxda $1 000 dan oshdi. Mart oyida Super Micro S&P 500 indeksiga qo'shildi, iyulda esa Nasdaq-100 ga kirdi.

Lekin raqamlar ichida bitta tashvishli belgi bor edi: yalpi marja pasayayotgan edi — 2023-moliya yilida 18,0%, 2024-moliya yilida 14,1%. Super Micro katta pul aylantirardi, lekin har bir dollardan oz qismini o'zida qoldirardi. Bunday biznesda kichik bir hisob-kitob xatosi ham katta ahamiyatga ega bo'ladi.

Va 2024-yilning yozida aynan hisob-kitob atrofida savollar paydo bo'la boshladi.

2024-yil 27-avgustda qisqa sotuvchi (short-seller) Hindenburg Research Super Micro haqida hisobot chop etdi. Unda bir necha da'vo bor edi: hisob-kitob qoidalarining buzilishi davom etayotgani, 2018–2020-yillardagi janjal bilan bog'liq ayrim xodimlarning qayta ishga olingani, eksport cheklovlarini chetlab o'tish va bosh direktor qarindoshlariga tegishli yetkazib beruvchilar bilan aloqalar. Super Micro bu da'volarni rad etdi. Shuni ham aytish kerak: Hindenburg aksiya tushishidan pul topadigan kompaniya, uning hisoboti — sud qarori emas.

Ammo ertasi kuni, 28-avgustda Super Micro'ning o'zi e'lon qildi: yillik hisobot (10-K) o'z vaqtida topshirilmaydi, chunki kompaniya moliyaviy hisobot ustidan ichki nazoratni baholash uchun qo'shimcha vaqtga muhtoj. Aksiya bir kunda taxminan beshdan bir qismga tushdi. Keyinchalik kompaniya AQSh Adliya vazirligi (DOJ) va SEC'dan hujjat so'rovlari (subpoena) olganini ma'lum qildi.

Bular orasida, 2024-yil 1-oktabrda, ilgari e'lon qilingan 10:1 aksiya bo'linishi kuchga kirdi: bitta $400 dan qimmat aksiya o'nta $40 lik aksiyaga aylandi. Bu kompaniya qiymatini o'zgartirmaydi — faqat narx "arzonroq ko'rinadi".

Eng og'ir xabar esa oktabr oxirida keldi.

Har bir ochiq kompaniyaning hisobotini mustaqil auditor tekshiradi. Super Micro'ning auditori dunyoning "katta to'rtligi"dan biri — Ernst & Young (EY) edi. 2024-yil 24-oktabrda EY kompaniyaning audit qo'mitasiga iste'fo xati yubordi va bu 30-oktabrda ommaga ma'lum bo'ldi.

Xatdagi so'zlar odatiy rasmiy tildan ancha keskin edi. EY "yaqinda ma'lum bo'lgan ma'lumotlar" tufayli ketayotganini, endi rahbariyat va audit qo'mitasining bayonotlariga tayana olmasligini va "rahbariyat tayyorlagan moliyaviy hisobotlar bilan bog'liq bo'lishni istamasligini" yozdi. Shuningdek, u audit qo'mitasi va butun direktorlar kengashining nazorat organi sifatida harakat qilish qobiliyati va xohishiga shubha bildirdi. EY bu xavotirlarni 2024-yil iyulidayoq — boshqaruv, shaffoflik va unga beriladigan ma'lumotlarning to'liqligi bo'yicha — bildirgan ekan.

Super Micro EY qaroriga qo'shilmasligini bildirdi va masalalar avvalgi hisobotlarni qayta ko'rib chiqishga (restatement) olib kelishini kutmasligini aytdi. Lekin bozor uchun bu yetarli emas edi. Aksiya bir kunda taxminan uchdan bir qismga qulab tushdi, noyabr o'rtalarida esa $17,25 gacha tushdi. 2024-yil mart cho'qqisidan bu taxminan -86% degani edi. Dekabrda kompaniya Nasdaq-100 indeksidan chiqarildi.

Endi asosiy savol bitta edi: Super Micro yangi auditor topib, hisobotini Nasdaq bergan muddatgacha topshira oladimi — yoki 2018-yildagidek yana birjadan haydaladimi?

Kompaniya mustaqil direktorlardan maxsus qo'mita tuzdi; unga Cooley yuridik firmasi va Secretariat Advisors sud-buxgalteriya mutaxassislari yordam berdi. Qo'mita 9 mln dan ortiq hujjatni ko'rib chiqdi va 68 guvoh bilan suhbat o'tkazdi. 2024-yil 2-dekabrda e'lon qilingan xulosa:

• rahbariyat yoki direktorlar kengashi tomonidan noto'g'ri xatti-harakat (misconduct) dalili topilmadi;
• EY xatidagi xulosalar ko'rib chiqilgan faktlar bilan tasdiqlanmadi;
• lekin ichki nazoratda kamchiliklar bo'lgan va ular uchun "asosiy javobgarlik" moliya direktori zimmasiga yuklandi;
• yangi moliya direktori, komplayens bo'yicha bosh mas'ul va bosh yuristni tayinlash tavsiya qilindi.

Noyabrda kompaniya yangi auditor sifatida BDO'ni tayinladi va Nasdaq'ga talablarga qaytish rejasini topshirdi. Nasdaq hisobot topshirish muddatini uzaytirdi va 2025-yil 25-fevralda — oxirgi kuni — Super Micro kechikkan yillik va choraklik hisobotlarini topshirdi. Avvalgi hisobotlar qayta ko'rib chiqilmadi va kompaniya Nasdaq talablariga qaytdi. Ammo BDO moliyaviy hisobotlarga "toza" xulosa bergani bilan, ichki nazorat bo'yicha salbiy (adverse) xulosa berdi: kompaniya bir nechta jiddiy kamchiliklarni (material weakness) tan oldi — IT nazorati, qo'lda kiritiladigan yozuvlarning hujjatlashtirilishi va vazifalarning bo'linishi bo'yicha.

Biznesning o'zi esa o'sishda davom etdi: Wikipedia ma'lumotlariga ko'ra, 2025-yil noyabrigacha bo'lgan ikki yilda daromad taxminan $7 mlrd dan $22 mlrd gacha ko'tarildi. Ammo marja yana pasaydi — 2026-moliya yilining uchinchi choragida yalpi marja 10,1% ni tashkil etdi. 2026-yil martida esa asoschilardan biri Wally Liaw va yana ikki kishiga milliardlab dollarlik sun'iy intellekt chiplarini Xitoyga noqonuniy olib o'tish bo'yicha fitnada ayb qo'yildi. Super Micro'ning o'zi ayblanuvchi emas; Liaw direktorlar kengashidan chiqdi va o'zini aybsiz deb hisoblaydi, kompaniyaning ichki tekshiruvi esa joriy yuqori rahbariyat bunga aloqador emasligini ko'rsatdi.

Natija investor uchun achchiq: 2024-yil martida cho'qqida sotib olgan odam 2026-yil kuzigacha o'sha narxning yaqiniga ham qaytmagan.