Vertiv tarixi: "zerikarli" konditsioner biznesi qanday qilib 4 yilda 45 barobar o'sdi

Siz ChatGPT'ga savol berganingizda, javob qayerdadir ulkan binoda — ma'lumot markazida — minglab chiplar ichida tug'iladi. Bu chiplar ishlaganda juda ko'p elektr yeydi va juda qattiq qiziydi. Agar ularni bir necha daqiqa sovitmasangiz yoki elektr bir soniyaga uzilsa, milliardlab dollarlik uskuna to'xtaydi.

Chiplarni hamma biladi — Nvidia, AMD, TSMC. Lekin ularni tirik ushlab turadigan "qora ishchi" uskunalar — ulkan konditsionerlar, suyuqlik bilan sovitish tizimlari, akkumulyatorli quvvat bloklari (UPS), elektr taqsimlash shkaflari — haqida kam odam o'ylaydi. Vertiv aynan shu ish bilan shug'ullanadi.

Va mana raqam. 2022-yil 30-iyunda Vertiv aksiyasi $8,22 da yopildi. 2026-yil 14-mayda — $376,23 da. Bu taxminan 45 barobar degani, to'rt yilga ham yetmagan muddatda. O'sha kuni aksiyaga qo'yilgan $1 000 cho'qqida taxminan $45 800 ga aylangan bo'lardi.

Eng qizig'i: bu kompaniya yangi emas. Uning ildizi 1946-yilga borib taqaladi. Ya'ni bu "garajdagi startap" hikoyasi emas — bu eski, hamma unutgan biznes birdan dunyoning eng kerakli joyida turib qolgani haqidagi hikoya.

1946-yilda Ralf Libert (Ralph Liebert) Ogayo shtatining Kolumbus shahrida kichik sovitish kompaniyasini ochdi. O'sha paytda kompyuterlar xona kattaligida edi va ular ham juda qizirdi. 1965-yilda tashkil topgan Liebert Corporation sohada birinchi bo'lib aynan kompyuter xonalari uchun maxsus konditsionerlar ishlab chiqara boshladi.

Keyin kompaniya ikkinchi muhim yo'nalishni qo'shdi: 1983-yilda u uzluksiz quvvat manbalari (UPS) ishlab chiqaruvchisini sotib oldi. UPS — elektr uzilganda kompyuterlarni bir zumda akkumulyatorga o'tkazib, ularni o'chib qolishdan saqlaydigan qurilma. Shunday qilib Liebert "kompyuter xonasini sovuq va tokli ushlab turish" degan tor, lekin muhim joyni egalladi.

1987-yilda Liebert'ni yirik sanoat konserni Emerson Electric sotib oldi. 2000-yilda Emerson bu va boshqa shunga o'xshash bizneslarini bitta bo'linmaga — Emerson Network Power'ga birlashtirdi va keyingi yillarda unga yangi xaridlar qo'shdi (Knürr, Avocent, Chloride).

Lekin ulkan konsern ichida bu bo'linma "o'rtamiyona" bo'lib qoldi. 2010-yillar o'rtasiga kelib Emerson undan qutulishga qaror qildi.

2016-yil dekabrida Emerson Network Power'ni xususiy sarmoya kompaniyasi Platinum Equity sotib oldi. Kelishuv "$4 mlrd dan ortiq" deb baholandi; Emerson o'zida kichik ulush qoldirdi. Yangi egalar kompaniyaga yangi nom berdi — Vertiv — va rahbarlikka Rob Jonsonni (Rob Johnson) tayinladi.

Xususiy sarmoya fondlari odatda shunday ishlaydi: arzonroq olingan biznesni tozalaydi, ortiqcha qismlarini sotadi, keyin esa kattaroq narxga birjaga chiqaradi yoki sotadi. 2017-yilda Vertiv ASCO kommutatsiya biznesini Schneider Electric'ga $1,25 mlrd ga sotdi. 2018-yilda kompaniyaning sotuvlari $4,3 mlrd ga yaqin, xodimlari taxminan 20 000 kishi edi.

Bu katta, lekin "qiziqarli" bo'lmagan sanoat biznesi edi: konditsionerlar, akkumulyator shkaflari, servis xizmati. Uoll-strit bunday kompaniyalarni odatda zerikarli deb biladi. Va ular birjaga chiqish uchun ham g'ayrioddiy yo'lni tanladi.

2019-yil dekabrida Vertiv GS Acquisition Holdings bilan birlashishini e'lon qildi. Bu — SPAC, ya'ni birjada pul yig'ib, keyin biror xususiy kompaniyani sotib olish uchun tuzilgan "bo'sh qobiq" kompaniya. Uni Goldman Sachs qo'llab-quvvatlagan va Honeywell'ning sobiq rahbari Devid Kout (David Cote) boshqargan edi. Kelishuvda Vertiv'ning korxona qiymati taxminan $5,3 mlrd deb baholandi, Platinum Equity esa birlashgan kompaniyaning taxminan 38% ulushini saqlab qolishi kutildi. Kout Vertiv'ning ijroiya raisi bo'ldi.

2020-yil 10-fevralda Vertiv aksiyasi NYSE'da VRT tikeri bilan savdoga chiqdi va o'sha kuni $13 atrofida yopildi. Bir oydan keyin esa COVID-19 butun bozorni qulatdi: 18-martda aksiya $5,57 gacha tushdi.

Lekin pandemiya Vertiv'ga zarar emas, foyda keltirdi: odamlar uyda ishlay boshladi, internet va bulutli xizmatlarga talab oshdi, ma'lumot markazlari kengaydi. 2021-yil sentabrida aksiya $28,59 ga chiqdi. Kompaniya o'z kuchiga ishonib, 2021-yilda E+I Engineering'ni $1,8 mlrd ga sotib oldi.

Hammasi joyida ko'rinardi. Ammo ichkarida muammo pishib yetilayotgan edi.

2021-yilda butun dunyoda xomashyo, mis, po'lat, chiplar va tashish keskin qimmatladi. Vertiv esa mijozlariga uskunani oldindan kelishilgan narxlarda sotib bo'lgan edi. Natija: xarajat o'sdi, narx esa o'zgarmadi — foyda eriy boshladi.

2022-yil 23-fevralda kompaniya 2021-yilning to'rtinchi choragi natijalarini e'lon qildi. Tahlilchilar har aksiyaga $0,28 foyda kutgan edi — Vertiv atigi $0,06 ko'rsatdi. Rahbar Rob Jonson ochiq tan oldi: kompaniya inflatsiya va ta'minot zanjiridagi uzilishlarni ham vaqti, ham hajmi bo'yicha muntazam ravishda past baholagan, shuning uchun 2021-yilda narxlarni yetarlicha oshirmagan. 2022-yil uchun prognoz ham tahlilchilar kutganidan ancha past chiqdi.

O'sha kuni aksiya $19,57 dan $12,38 gacha — 37% ga tushdi. Va bu oxiri emas edi. 2022-yil 30-iyunda aksiya $8,22 da yopildi — 2021-yilgi cho'qqidan taxminan 71% past. 2022-yil yakunida kompaniyaning tuzatilgan operatsion foydasi $439 mln bo'ldi — yil boshidagi $525 mln lik va'dadan ancha kam. $5,7 mlrd sotuvga nisbatan bu atigi taxminan 8% marja degani.

Ko'pchilik uchun Vertiv o'sha yozda "SPAC'dan chiqqan yana bir muvaffaqiyatsiz kompaniya" bo'lib ko'rindi. Aynan shu payt keyingi bobning ikki asosiy qahramoni sahnaga chiqayotgan edi.

2023-yil 1-yanvardan Vertiv'ga yangi bosh direktor keldi — Jordano Albertatssi (Giordano Albertazzi). O'tgan yilning saboqlari aniq edi: endi narxlar xarajatlarga tez moslashtirilishi, foydasiz buyurtmalardan voz kechilishi, zavodlar samaraliroq ishlashi kerak edi. 2022-yilning o'zidayoq kompaniya narxlarni oshirishni boshlagan edi va buning samarasi 2023-yilda ko'rina boshladi.

2023-yil 2-avgustda Vertiv ikkinchi chorak natijalarini e'lon qildi. Sotuvlar bir yilda 24% o'sib $1,73 mlrd ga yetdi, tuzatilgan operatsion marja esa 14,5% bo'ldi — bir yil oldingidan 8,6 foiz punkt yuqori. Kompaniya butun yil prognozini oshirdi va hisobotda sun'iy intellektni soha uchun uzoq muddatli "orqa shamol" deb atadi.

Bozor bu xabarni bir kunda hazm qildi: aksiya $26,53 dan $34,29 ga — taxminan 29% sakradi. 2023-yil oxiriga kelib u $48 atrofida edi — 2022-yilgi tubdan deyarli olti barobar.

Lekin bu hali boshlanishi edi. Chunki aynan o'sha paytda dunyoning eng yirik texnologiya kompaniyalari tarixdagi eng katta qurilishni boshlayotgan edi.

Nvidia chiplariga talab portlaganda, bir oddiy fizik haqiqat ham yuzaga chiqdi: yangi sun'iy intellekt serverlari bitta shkafda oldingilariga qaraganda bir necha barobar ko'p elektr ishlatadi va shuncha ko'p issiqlik chiqaradi. Oddiy havo bilan sovitish bunga yetmay qoldi — chiplarga to'g'ridan-to'g'ri suyuqlik yuborish kerak bo'ldi.

Vertiv bu yo'nalishga oldindan tayyorlangan edi: 2023-yilda suyuqlik bilan sovitish infratuzilmasi bo'yicha CoolTera kompaniyasini sotib oldi. 2024-yil oktabrida esa Vertiv Nvidia bilan birga GB200 NVL72 platformasi uchun to'liq elektr va sovitish loyihasini e'lon qildi: 7 MW quvvatli ma'lumot markazi chizmasi, bitta shkafga 132 kVt gacha. 2025-yil avgustida kompaniya OneCore'ni — zavodda tayyorlanib, joyida tez yig'iladigan modulli ma'lumot markazi tizimini taqdim etdi.

Raqamlar shuni ko'rsatadi:

• Sotuvlar: 2022-yil — $5,7 mlrd, 2024-yil — $8,0 mlrd, 2025-yil — $10,2 mlrd.
• Tuzatilgan operatsion marja: 2022-yilda taxminan 8%, 2025-yilda 20,4%.
• Buyurtmalar portfeli: 2025-yil oxirida $15,0 mlrd — bir yilda ikki barobardan ko'p. To'rtinchi chorakdagi organik buyurtmalar o'tgan yilgidan taxminan 252% ko'p bo'ldi.

Mana 45 barobarning sababi: sotuvlar ikki barobar o'sdi, marja ikki baravardan ko'p kengaydi, va bozor kelajak uchun ancha qimmat baho bera boshladi. Uchala omil bir vaqtda ishlaganda aksiya narxi sotuvlardan ko'p marta tezroq o'sadi. 2026-yil mart oyida Vertiv S&P 500 indeksiga kiritildi, 14-mayda esa aksiya $376,23 bilan cho'qqiga chiqdi.

45 barobar o'sish chiroyli eshitiladi, lekin uni ushlab turish oson bo'lmagan.

• 2025-yil 27-yanvar. Xitoyning DeepSeek kompaniyasi arzon sun'iy intellekt modelini e'lon qildi va bozorda "endi shuncha chip va ma'lumot markazi kerak bo'lmasa-chi?" degan qo'rquv tarqaldi. Vertiv aksiyasi bir kunda $146,32 dan $102,60 ga — taxminan 30% tushdi.
• 2025-yil bahori. Ustiga butun bozorni qamragan bahorgi tushish qo'shildi. 2025-yil 23-yanvardagi $153,49 lik cho'qqidan 4-aprelgacha aksiya $59,41 ga — taxminan 61% pastga tushdi.
• 2026-yil yozi. May cho'qqisidan keyin aksiya iyul oxirigacha yana taxminan 41% yo'qotdi.

Xavflar ham real:

• Vertiv'ning o'sishi ma'lumot markazlariga qilinayotgan sarmoya to'lqiniga juda bog'liq. Bu to'lqin sekinlashsa, buyurtmalar ham, aksiya ham tez tushishi mumkin.
• Kompaniya sanoat ishlab chiqaruvchisi: xomashyo narxi, ta'minot zanjiri va bojlar marjaga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi — 2022-yil buni aniq ko'rsatgan.
• Aksiya narxi kelajakdagi ulkan o'sishni oldindan hisobga olgan. Kutilgan natija biroz kechiksa ham, narx keskin tushadi.

Va eng asosiy savol: 2022-yilda Vertiv'ni sotib olib, keyingi uch marta 30–60% tushishda ham ushlab tura oladigan investor nechta edi? Juda kam. Karra-karra o'sish hikoyalarining eng og'ir haqiqati shu.