Kapital xarajatlar (capex) nima?
Capital expenditure (capex)
Qisqacha
Uzoq muddatli aktivlarga — zavod, uskuna, serverlarga — sarflangan pul. Operatsion pul oqimidan ayirilsa, FCF qoladi.
Boshqa nomlari: capital spending
Kapital xarajatlar (capex, capital expenditure) — kompaniyaning uzoq yillar xizmat qiladigan aktivlarga sarflagan puli: zavod, uskuna, binolar, serverlar, ma'lumot markazlari. Oddiy xarajatdan farqli ravishda capex bir yilda foyda-zararga to'liq yozilmaydi — u aktiv sifatida balansga qo'shiladi va yillar davomida amortizatsiya orqali xarajatga o'tadi.
Qayerda topiladi
Pul oqimi hisobotining investitsion bo'limida, odatda "purchases of property and equipment" qatori.
Nega muhim
Erkin pul oqimi = Operatsion pul oqimi − Capex. FCF — kompaniya dividend, buyback yoki qarzni to'lash uchun haqiqatan erkin ishlata oladigan pul. Shuning uchun bir xil foydaga ega ikki kompaniyadan capex talabi kichigi aksiyadorlar uchun ko'proq pul qoldiradi.
Ikki turi
- Ta'minot capex (maintenance) — mavjud biznesni shu holatda ushlab turish uchun eskirgan uskunani almashtirish.
- O'sish capex (growth) — yangi zavod, yangi bozor, quvvatni oshirish.
Kompaniyalar bu bo'linishni kamdan-kam aniq ko'rsatadi. Taxminiy mezon: capex amortizatsiyadan ancha yuqori bo'lsa, kompaniya o'sishga investitsiya qilmoqda.
Qanday baholash kerak
Katta capex o'z-o'zidan yomon emas — u kelajakdagi daromad uchun investitsiya. Muhimi, bu investitsiyalar keyinroq yuqori ROIC bilan qaytadimi.
Foyda — buxgalteriya raqami, pul oqimi — kassaga haqiqatan kelgan pul. FCF — investitsiyalardan keyin qolgan, dividend yoki qarz to'lashga ketadigan pul.
Misol
Shartli kompaniya, yil ($ mln):
- Daromad 2000
- Operatsion pul oqimi 500
- Capex 200
- Amortizatsiya 150
Hisob:
- FCF = 500 − 200 = 300
- Capex / daromad = 200 ÷ 2000 = 10%
- Capex / amortizatsiya = 200 ÷ 150 ≈ 1,33 — kompaniya aktivlarni eskirishidan tezroq yangilamoqda, ya'ni o'sishga ham sarflayapti.
Keyingi yil kompaniya yangi zavod qurish uchun capex ni 400 ga oshirdi: FCF = 500 − 400 = 100. Biznes o'zgarmagan, lekin erkin pul uch barobar kamaydi — bu investitsiya keyingi yillarda daromad keltiradimi, shuni kuzatish kerak.
Xatolar va maslahatlar
Capex ni bir necha yil ketma-ket ko'ring — bitta yil katta loyiha tufayli buzilgan bo'lishi mumkin.
EBITDA capex ni hisobga olmaydi: kapital talab qiladigan biznesda EBITDA ga emas, FCF ga tayaning.
Capex keskin oshganda, rahbariyat buni qanday izohlaganini 10-K dagi MD&A bo'limidan o'qing.
Ko'p beriladigan savollar
- Capex va opex farqi nima?
- Capex uzoq muddatli aktivlarga sarflanadi va yillar davomida amortizatsiya qilinadi. Opex (operatsion xarajat) — ish haqi, ijara kabi joriy xarajatlar, ular shu davrning foydasidan to'liq ayiriladi.
- Capex ko'p bo'lsa, bu yomon belgimi?
- Shart emas. Agar u yuqori daromad keltiradigan o'sish loyihalariga ketayotgan bo'lsa, foydali; lekin faqat biznesni ushlab turish uchun doimo katta capex talab qilinsa, aksiyadorlarga kam pul qoladi.
Akademiyada o'rganing
Bu atama interaktiv kursning quyidagi darslarida amaliy misol va test bilan o'tiladi.
Nazariyani xavfsiz sinab ko'ring
Bepul hisob oching: $10 000 virtual balans bilan demo savdo, savdo jurnali, kalkulyatorlar va bosqichma-bosqich kurs.