Carvana tarixi: -99% dan 130 barobarga — bankrotlik yoqasidagi kompaniya qanday qaytdi

Ikki sanani yonma-yon qo'yib ko'ring.

2022-yil 27-dekabr. Carvana aksiyasi taxminan $3,70 da yopildi. Bu kompaniyaning 2017-yildagi IPO narxi — $15 — dan ham to'rt barobar arzon. Tahlilchilar bankrotlik haqida ochiq yozmoqda, obligatsiyalar dollariga 50 sentdan pastda sotilmoqda.

2026-yil 22-yanvar. O'sha aksiya (2026-yil maydagi 1:5 bo'linishga moslashtirilgan hisobda) $0,74 dan $95,69 ga chiqqan. Bu — taxminan 130 barobar, uch yildan sal ko'proq vaqt ichida. O'sha tubda kiritilgan $1 000 cho'qqida $120 000 dan oshgan bo'lardi.

Bu sahifadagi barcha narxlar Yahoo Finance'ning bo'linishga moslashtirilgan oylik va kunlik ma'lumotlaridan hisoblangan va taxminiydir.

Lekin bu hikoyani "qarang, tubda olish kerak ekan" degan xulosa bilan o'qish — eng xavfli o'qish usuli. Chunki -99% ga tushgan kompaniyalarning aksariyati qaytmaydi. Carvana — istisno. Nega istisno bo'lganini tushunish uchun boshidan boshlaymiz.

Carvana 2012-yilda Arizonada tashkil topgan. Asoschilardan biri — Ernest Garcia III. Uning otasi Ernest Garcia II ishlatilgan avtomobil sotuvchi va moliyalashtiruvchi DriveTime kompaniyasining egasi. Carvana'ning dastlabki pulini ham aynan DriveTime bergan.

G'oya oddiy edi: ishlatilgan mashina sotib olish — ko'pchilik yomon ko'radigan jarayon. Savdolashish, soatlab salonda o'tirish, ishonchsizlik. Carvana buni butunlay internetga ko'chirdi: mashinani saytdan tanlaysiz, kreditni onlayn rasmiylashtirasiz, mashina uyingizga olib keladi yoki uni o'zingiz shisha minoradan "olasiz".

Bu minoralar — Carvana'ning eng mashhur belgisi. Bir necha qavatli shisha bino ichida mashinalar taxlanib turadi; xaridor maxsus tanga tashlaydi va mexanizm mashinani pastga tushirib beradi. Birinchi avtomat tashkil topganidan taxminan bir yil keyin ochilgan, 2015-yilda Nashvillda to'liq avtomatlashtirilgan, tangada ishlaydigan versiyasi paydo bo'lgan.

Bu marketing edi — lekin juda kuchli marketing. 2017-yil aprelida kompaniya Nyu-York fond birjasiga $15 dan chiqdi. Birinchi kuni aksiya tushdi. Hech kim keyingi to'rt yilda nima bo'lishini bilmas edi.

2020-yil keldi. Odamlar uyda qamalib qoldi, salonlar yopildi, internetdan xarid qilish odatiy holga aylandi. Ishlatilgan mashinaga talab va narxlar keskin oshdi. Carvana uchun bu ideal bo'ron edi.

2020-yilda kompaniya 244 ming dan ortiq mashina sotdi, daromadi $5,6 mlrd ga yetdi. 2021-yilda esa sotuv 425 ming donaga, daromad $12,8 mlrd ga chiqdi. Aksiya ham uchdi: 2021-yil 10-avgustda u $370,10 da yopildi — bu rekord edi (bo'linishga moslashtirilganda ~$74).

Rahbariyat esa o'sishga yanada qattiq bosdi. Yangi inspeksiya markazlari, yangi minoralar, yangi xodimlar. 2022-yil boshida Carvana AQShdagi ikkinchi yirik ulgurji avtoauksion tarmog'i ADESA'ni $2,2 mlrd ga sotib olishni e'lon qildi. Bu xarid, asosan, qarz hisobiga qilindi.

Keyinchalik Garcia III vaziyatni bir gap bilan tasvirlagan:

"Biz kelajagimizga katta tikdik va uni qarz bilan moliyalashtirdik." (CNBC)

Tikish qarz bilan qilinsa, xato qilishga joy qolmaydi. 2022-yil esa xatolar yili bo'ldi.

Pandemiya tugadi, Federal zaxira foiz stavkalarini tez ko'tardi. Avtokredit qimmatladi, ishlatilgan mashinalar narxi pasaya boshladi. Carvana esa yuqori narxda sotib olingan mashinalar, ulkan xarajatlar va milliardlab dollar qarz bilan qoldi.

Ketma-ketlik shafqatsiz edi:

• 2022-yil may. Wall Street Journal ma'lumotiga ko'ra, kompaniya xodimlarining taxminan 12% ini — 2 500 ga yaqin odamni qisqartirdi.
• 2022-yil noyabr. Uchinchi chorak hisoboti zaif chiqdi, sotuv 8% kamaydi, aksiya bir kunda taxminan 40% tushdi.
• 2022-yil 7-dekabr. Bloomberg yirik kreditorlar — Apollo va Pimco — qayta tuzish muzokaralari uchun birlashganini xabar qildi. Wedbush tahlilchisi maqsadli narxni $1 ga tushirib, bankrotlikda qayta tuzish "aksiyani qiymatsiz qoldirishi mumkin" deb ogohlantirdi. Aksiya bir kunda rekord darajada — 45% gacha qulab tushdi. Kompaniyaning 2030-yilgi obligatsiyalari dollariga taxminan 42 sentdan sotilardi.

Fortune hisobiga ko'ra, o'sha kuni aksiya cho'qqisidan qariyb 99% pastda edi va bozor qiymatidan taxminan $60 mlrd bug'lanib ketgan edi. Yil yakunida Carvana 2022-yil uchun $2,9 mlrd sof zarar e'lon qildi — har $100 daromadga taxminan $21 zarar.

Bozor uchun hukm aniq edi: navbatdagi bankrot. Lekin bankrotlik e'lon qilinmadi.

Carvana'ni qutqargan sehrli bitta qadam emas, uch narsaning birikmasi edi.

Birinchi — xarajatlar. CNBC ma'lumotiga ko'ra, kompaniya taxminan 18 oy davomida o'zini qayta qurdi: xodimlar soni 4 000 dan ko'proqqa qisqardi, yillik xarajatlardan $1,1 mlrd ga yaqini olib tashlandi. Maqsad endi "har qanday narxda o'sish" emas, har bir sotilgan mashinadan foyda olish edi.

Ikkinchi — qarz. 2023-yil iyulida Carvana Apollo boshchiligidagi obligatsiya egalari bilan kelishuv e'lon qildi. Kafolatsiz obligatsiyalarning 90% dan ko'prog'i egalari eski qog'ozlarni yangilariga almashtirishga rozi bo'ldi. Natijada umumiy qarz $1,2 mlrd dan ko'proqqa kamaydi, 2025 va 2027-yilgi to'lov muddatlarining katta qismi surildi, keyingi ikki yildagi naqd foiz to'lovlari esa yiliga $430 mln dan ko'proqqa qisqardi. Kreditorlar evaziga kompaniya aktivlari bilan ta'minlangan yangi qarz oldi.

Uchinchi — vaqt va omad. Garcia III buni yashirmaydi: uning so'zlariga ko'ra, kompaniya "bir nechta imkoniyatni qo'lga kiritdi" va "yo'lda ozgina omadingiz ham kelishi kerak". Yana bir gapi: "Bunday paytlarda eng katta xavf — odamlar taslim bo'lishga qaror qilishidir." (CNBC)

Kelishuv e'lon qilingan kuni aksiya keskin ko'tarildi. 2023-yil yozigacha aksiya tubidan o'n barobardan ko'proq chiqib ulgurgan edi — lekin eng katta yugurish hali oldinda edi.

Raqamlar bosqichma-bosqich o'zgardi. 2024-yilda Carvana 416 ming mashina sotdi va $404 mln sof foyda ko'rsatdi — ikki yil oldingi $2,9 mlrd zarardan keyin. 2025-yil esa rekord yil bo'ldi:

• sotilgan mashinalar — 596 641 (+43%);
• daromad — $20,3 mlrd, birinchi marta $20 mlrd dan oshdi (+49%);
• sof foyda — $1,9 mlrd (buning $621 mln ga yaqini naqd bo'lmagan, bir martalik buxgalteriya foydasi).

Bozor bunga o'z tilida javob berdi. 2025-yil 22-dekabrdan Carvana S&P 500 indeksiga kiritildi — uch yil oldin bankrotlik kutilgan kompaniya Amerikaning eng yirik 500 kompaniyasi qatoriga qo'shildi. 2026-yil 22-yanvarda aksiya bo'linishga moslashtirilgan hisobda $95,69 da yopildi — 2022-yil dekabridagi tubdan taxminan 130 barobar yuqori, 2021-yilgi cho'qqidan ham sezilarli yuqori.

2026-yil mart oyida kompaniya o'z tarixidagi birinchi aksiya bo'linishini e'lon qildi: 7-maydan har bir aksiya beshtaga aylandi. Shuning uchun eski maqolalarda $370 yoki $3,55 kabi narxlarni ko'rsangiz, bugungi grafikda ular besh barobar kichik ko'rinadi.

Lekin ko'tarilgan aksiya hech qachon tinch turmaydi. Qaytishning o'zi ham savollarsiz bo'lmadi.

2025-yil yanvar boshida qisqa sotuvchi (short seller) Hindenburg Research Carvana haqida keskin hisobot chiqardi va aksiyaga qarshi pozitsiya ochganini ma'lum qildi. Bu — ayblovlar, sud yoki regulyator xulosasi emas. Hindenburg da'volari:

• qaytish "sarob" — buxgalteriya usullari va kredit berishdagi bo'shliq hisobiga;
• 2024-yilda ~$800 mln lik avtokreditlar oshkor qilinmagan bog'liq tomonga sotilgan bo'lishi mumkin;
• 60 kunlik muddati o'tgan kreditlar ulushi soha o'rtachasidan bir necha barobar yuqori;
• Ernest Garcia II 2020–2021-yillarda $3,6 mlrd dan ortiq, 2023-yilgi ko'tarilishdan keyin yana $1,4 mlrd lik aksiya sotgan.

Carvana hisobotni "ataylab chalg'ituvchi va noto'g'ri" deb atadi va bu dalillarni boshqa qisqa sotuvchilar avval ham aytganini, ular aksiya tushishidan foyda ko'rmoqchi ekanini ta'kidladi. Aksiya avval tushdi, lekin keyin o'sishda davom etdi. Bundan tashqari, Arizona federal sudida kompaniyaga qarshi aksiyadorlarning jamoaviy da'vosi 2025-yil boshida ham davom etayotgan edi.

Yana bir haqiqat: 130 barobarlik yugurishdan keyin ham aksiya tekis o'smadi. 2026-yil yanvaridagi cho'qqidan keyin mart oxirigacha u 40% dan ko'proq tushdi. Karra-karra o'sgan aksiya karra-karra tebranadi.