Lehman Brothers qulashi: 158 yil yashagan bank qanday qilib bir dam olish kunida yo'q bo'ldi

1844-yil. Bavariyadan kelgan 23 yoshli Henry Lehman Alabama shtatining kichik shahri Montgomeriga tushadi va kichkina do'kon ochadi: mato, idish-tovoq, asbob-uskuna. Ko'p o'tmay oldiga ukalari Emanuel va Mayer ham keladi. 1850-yilda do'kon peshtaxtasi ustiga yangi yozuv osiladi: Lehman Brothers.

Atrofdagi fermerlarning puli kam edi, lekin paxtasi ko'p edi. Aka-ukalar tovarlarini paxtaga almashtirib, keyin paxtani shimolga sotishni boshlashdi. Shu tarzda ular sekin-asta do'kondorlikdan savdo vositachiligiga, vositachilikdan esa moliyaga o'tishdi.

Keyingi bir yarim asr — omon qolish tarixi. Lehman Brothers AQSh fuqarolar urushini, 1929-yilgi birja qulashini va Buyuk depressiyani, ikkita jahon urushini ko'rdi. U temir yo'llarga, aviakompaniyalarga, kino studiyalariga pul topib berdi. Nyu-Yorkda nomi eng hurmatli banklardan biriga aylandi.

158 yil davomida hech bir inqiroz uni yiqita olmadi. Bunga bitta xato kerak bo'ldi — u ham tashqaridan emas, ichkaridan keldi.

1994-yilda Lehman Brothers bir necha yil American Express tarkibida bo'lgandan so'ng yana mustaqil kompaniya sifatida birjaga chiqdi. Uning boshida Richard Fuld turardi — bankda butun umrini o'tkazgan, qattiqqo'l, raqobatni urushdek qabul qiladigan savdogar. Uoll-stritda uni "Gorilla" deb atashardi.

Fuld davrida bank juda tez o'sdi. 1994-yilda zaif va kichik deb hisoblangan Lehman 2000-yillar o'rtasiga kelib Uoll-stritning eng yirik to'rtinchi investitsion bankiga aylandi. Aksiyasi yildan-yilga ko'tarildi, xodimlar katta bonuslar olishdi, 2008-yil boshida esa Fortune jurnali Lehman'ni o'z sohasidagi "eng hurmatli" kompaniya deb atadi.

Fuld o'zi ham boy bo'ldi. Keyinchalik AQSh Kongressidagi tinglovda undan maoshi haqida so'rashganda, u 2000–2007-yillarda taxminan $300 mln olganini aytgan.

Lekin bu o'sishning ortida bitta savol bor edi, uni o'sha paytda deyarli hech kim baland ovozda bermagan: bu pullarning qancha qismi bankning o'zniki, qancha qismi esa qarz?

Tasavvur qiling: sizda $1 000 bor. Siz yana $30 000 qarz olib, $31 000 lik uy sotib oldingiz. Uy narxi 10% oshsa — u $34 100 turadi. Qarzni qaytarasiz va qo'lingizda $4 100 qoladi. O'z pulingiz to'rt barobar ko'paydi! Bu — leverage, ya'ni qarz yordamida daromadni kattalashtirish.

Endi teskarisini ko'ring. Uy narxi atigi 3–4% tushsa — $30 000 qarz o'rnida turadi, uy esa taxminan $30 000 ga tushadi. Sizning $1 000 ingiz butunlay yo'q bo'ladi. Narx yana ozgina tushsa — siz endi qarzdorsiz.

Lehman aynan shu holatda edi. 2003-yilda uning aktivlari o'z kapitalidan taxminan 24 barobar ko'p edi, 2007-yilga kelib bu nisbat 31 ga yetdi. Boshqacha aytganda, bank qo'lidagi har bir dollarga 30 dollar qarz bilan ishlardi. Bunday tuzilmada aktivlar qiymatining 3–4% ga tushishi bankning butun kapitalini yeb qo'yishi mumkin edi.

Va qaysi aktivlar ekan bular? Javob — Amerika uy-joy bozori.

1990-yillar oxiridan boshlab Lehman Uoll-stritda birinchilardan bo'lib o'zi ipoteka kreditlari bera boshladi. U Aurora va BNC Mortgage degan kreditorlarni sotib oldi. BNC — subprime, ya'ni daromadi past yoki kredit tarixi yomon odamlarga uy krediti beradigan kompaniya edi.

Sxema shunday ishlardi: minglab ipoteka kreditlari bir "qopga" yig'iladi, keyin bu qopdan obligatsiyalar yasalib, investorlarga sotiladi. Har bir bosqichda bank komissiya oladi. 2006-yilga kelib Lehman'ning ipoteka bo'linmalari oyiga taxminan $50 mlrd kredit berardi.

Ammo hamma qopni ham sotib bo'lmasdi. Eng xavfli qismlar ko'pincha bankning o'zida qolardi. Bundan tashqari, Lehman tijorat ko'chmas mulkiga ham katta tikdi: 2007-yilda, bozor cho'qqisida, sherigi bilan birga Archstone degan ulkan turar-joy kompaniyasini taxminan $22 mlrd ga sotib olishda qatnashdi.

Keyinchalik moliyaviy inqirozni tekshirgan komissiya bir jumlada xulosa qildi: Lehman investitsion bank qiyofasidagi ko'chmas mulk fondiga aylanib qolgan edi.

2006–2007-yillarda Amerikada uy narxlari to'xtadi, keyin tusha boshladi. Kreditini to'lay olmaganlar soni o'sdi. Endi o'sha 3–4% lik "o'lim chizig'i" haqiqiy xavfga aylanayotgan edi.

Muammo o'sayotganini bank ichida ko'rishardi. Lekin investorlar va reyting agentliklari bankning qarzi qanchalik katta ekanini kuzatishardi — Lehman esa bu raqamni chiroyli ko'rsatishni xohlardi.

Bankrotlikdan keyin sud tayinlagan ekspert Anton Valukas 2010-yilda bir necha ming sahifalik hisobot e'lon qildi. Unda "Repo 105" degan buxgalteriya usuli tasvirlangan edi. Lehman har chorak oxirida, hisobot e'lon qilinishidan oldin, o'n milliardlab dollarlik aktivlarni vaqtincha boshqa tomonga "sotib" turar, bu pul bilan qarzning bir qismini yopar, chorak o'tgach esa aktivlarni qaytarib olardi. 2008-yilning ikkinchi choragida shu yo'l bilan taxminan $50 mlrd balansdan vaqtincha chiqarilgan.

Natijada hisobotlarda bankning qarz yuki haqiqatdagidan pastroq ko'rinardi. Valukas hisobotida bu amaliyot investorlarni chalg'itgani aytilgan. Shunga qaramay, Fuld va boshqa rahbarlarga hech qachon jinoiy ayblov qo'yilmadi.

Ko'zguda tasvir chiroyli edi. Lekin 2008-yil bahorida haqiqat eshikni taqillatdi — qo'shni bankning eshigini.

2008-yil mart. Uoll-stritning beshinchi yirik investitsion banki Bear Stearns bir necha kun ichida pulsiz qoldi. Hukumat aralashib, uni JPMorgan'ga arzon narxda sotishga yordam berdi.

Endi hamma ko'zi navbatdagi eng zaif bankka — Lehman'ga qadaldi. Uning ham ipoteka bilan bog'liq aktivlari ko'p edi, uning ham qarzi katta edi.

Lehman yil davomida jon talashdi. Ikkinchi chorakda $2,8 mlrd zarar e'lon qildi va yangi aksiyalar chiqarib $6 mlrd yig'di. Xaridor qidirdi. Moliya vaziri Henry Paulson Fuld'ga oldindan aytgan edi: hukumat qutqarmaydi, o'zingiz kelishuv toping. 2008-yilning birinchi yarmida aksiya qiymatining 73% ini yo'qotdi.

Avgustda Janubiy Koreya davlat banki — Korea Development Bank — Lehman'ni sotib olishi mumkinligi haqida xabar tarqaldi. Aksiya ko'tarildi. 9-sentabrda esa muzokaralar to'xtagani ma'lum bo'ldi va aksiya bir kunda 45% tushdi.

Keyingi besh kun Uoll-strit tarixidagi eng uzun haftalardan biri bo'ldi.

10-sentabr: Lehman yana $3,9 mlrd zarar e'lon qildi. 11-sentabr: bankning savdolarini yurituvchi JPMorgan qisqa muddatli kredit liniyasini to'xtatdi — Lehman har kuni shu yo'l bilan $100 mlrd dan ortiq qarz olardi. Kunlik qarz bilan yashaydigan bank uchun bu yurak to'xtashi bilan barobar.

12-sentabr, juma. Nyu-York Federal Rezerv bankida Uoll-stritning barcha yirik banklari rahbarlari to'plandi. Maqsad — Lehman'ni xususiy pul bilan qutqarish yo'lini topish. Ikkita xaridor bor edi: Bank of America va Britaniyaning Barclays banki.

Shanba kuni Bank of America boshqa tomonga burildi — u qiynalayotgan boshqa gigant Merrill Lynch'ni sotib olishga kelishdi. Hamma umid Barclays'da qoldi. Yakshanba kuni esa Britaniya regulyatori kelishuvni to'xtatdi: bunday xarid uchun aksiyadorlar ovozi kerakligini aytdi va istisno qilishdan bosh tortdi.

14-sentabr, yakshanba kuni kechqurun Lehman xodimlari ofisga kelib, karton qutilarga narsalarini yig'a boshladi. Hukumat bankrotlik advokatlarini chaqirib, hujjatlarni bozorlar ochilguncha topshirishni so'radi.

2008-yil 15-sentabr, dushanba. Lehman Brothers Holdings bankrotlik to'g'risida ariza berdi. $600 mlrd dan ortiq aktiv — bu AQSh tarixidagi eng katta bankrotlik edi va bugun ham shunday. Dou-Jons indeksi bir kunda 4,5% tushdi.

Lehman'ning qulashi uning o'zi bilan tugamadi. Lehman qarzlarini ushlab turgan pul bozori fondlaridan biri — odamlar "naqd pul kabi xavfsiz" deb hisoblagan fond — investorlar puliga zarar yetkazdi. Vahima boshlandi: odamlar pulini fondlardan ommaviy ravishda chiqara boshladi, banklar bir-biriga qarz berishni to'xtatdi.

Bir necha kun ichida AQSh hukumati sug'urta giganti AIG'ni qutqarishga majbur bo'ldi, keyin esa banklarni qo'llab-quvvatlash uchun $700 mlrd lik dastur qabul qilindi. Dunyo 1930-yillardan beri eng chuqur iqtisodiy inqirozga kirdi.

Lehman'ning qoldiqlari bo'lib-bo'lib sotildi. Barclays bir necha kun o'tib Shimoliy Amerikadagi asosiy biznesini arzon narxda sotib oldi, Osiyo va Yevropa bo'linmalarini Yaponiyaning Nomura banki oldi. Hatto ofisdagi yozuvlar va san'at asarlari ham auksionga qo'yildi.

Bankrotlik jarayoni 14 yil davom etdi va 2022-yilda yakunlandi. Brokerlik mijozlari pulini to'liq qaytarib olishdi, lekin oddiy kreditorlar har bir dollar uchun taxminan 41 sent oldi. Aksiyadorlar esa — 158 yillik bankning egalari — deyarli hamma narsadan ayrildi.

Lehman'ni ahmoqlar boshqarmagan. Unda dunyoning eng aqlli moliyachilari ishlagan, hisobotlari auditdan o'tgan, reyting agentliklari unga yuqori baho bergan. Uni bitta oddiy narsa o'ldirdi: juda katta qarz va o'sha qarz bilan sotib olingan, bir yo'nalishga tikilgan aktivlar.

Yaxshi yillarda qarz daromadni kattalashtiradi va hammani daho qilib ko'rsatadi. Yomon yilda esa xuddi shu qarz kichik xatoni o'limga aylantiradi. Kapitali kichik kompaniyada xato uchun joy qolmaydi.

Halol investitsiya mezonlari aynan shu sababli qarzi yuqori kompaniyalarni chetlab o'tadi: foiz asosidagi qarz cheklanadi, va bu cheklov tasodifan sizni Lehman kabi kompaniyalardan uzoqroq ushlab turadi. Qanday nisbatlar tekshirilishini metodologiya sahifasida ko'rishingiz mumkin.

Lehman yolg'iz emas. Qarz boshqa ko'rinishlarda ham kompaniyalarni yiqitgan — Xitoyning eng katta quruvchisi Evergrande yoki "texnologik kompaniya" niqobidagi ijarachi WeWork kabi.