Luckin Coffee tarixi: soxta savdo, Nasdaq'dan haydalish va kutilmagan qayta tug'ilish

2017-yil. Xitoy choy ichadigan mamlakat, lekin yoshlar orasida qahva tez ommalashmoqda. Bu bozorda bitta qirol bor — Starbucks. Uning kafelari qimmat, keng va shinam: odamlar u yerga qahva ichish uchun emas, o'tirish uchun ham boradi.

Ikki tajribali tadbirkor — avtomobil ijarasi kompaniyasida birga ishlagan Jenny Qian va Charles Lu — boshqacha model taklif qildi. Ularning kompaniyasi Luckin Coffee'da:

• kafe kichkina, ko'pincha ofis binosining burchagida;
• buyurtma faqat mobil ilova orqali beriladi, naqd pul yo'q;
• qahva Starbucks'dan arzonroq, birinchi chashka esa umuman bepul;
• har kuni ilovada chegirma kuponlari.

G'oya sodda edi: avval bozorni egallaymiz, foydani keyin o'ylaymiz. Bunday strategiya ko'pchilik yirik texnologiya kompaniyalarida ishlagan. Muammo shundaki, bunda har bir chashka qahva zarar bilan sotiladi. Va zarar o'sgani sari kompaniyaga doimo yangi pul kerak bo'ladi.

Yangi pulni qayerdan olish mumkin? Eng katta manba — Amerika birjasi.

Luckin o'sishi tarixda kam uchraydigan tezlikda edi. Birinchi do'kon 2018-yil boshida ochildi. Bir yarim yildan kamroq vaqt ichida kompaniya Xitoy bo'ylab ikki mingdan ortiq do'kon ochdi.

2019-yil may oyida Luckin Nyu-Yorkdagi Nasdaq birjasiga chiqdi. Aksiyasi $17 dan sotildi va kompaniya yarim milliard dollardan ko'proq pul jalb qildi. Bu tashkil topishdan IPO'gacha bo'lgan eng tez yo'llardan biri edi.

2019-yil oxirida Luckin do'konlar soni bo'yicha Xitoyda Starbucks'ni ortda qoldirdi. Har chorak hisobotida savdo kutilganidan yaxshiroq chiqardi, zarar esa kamayib borayotgandek ko'rinardi. 2020-yil yanvarida aksiya $50 ga yaqinlashdi va kompaniyaning bozor qiymati taxminan $12 mlrd ga yetdi. O'sha oyda Luckin yana birjada qo'shimcha aksiya va obligatsiya sotib, yana bir milliard dollardan ko'proq pul jalb qildi.

Hammasi juda chiroyli ko'rinardi. Hatto haddan tashqari chiroyli.

2020-yil 31-yanvar. Mashhur qisqa sotuvchi Carson Blockning Muddy Waters firmasi Twitter'da e'lon qildi: ular Luckin haqida noma'lum muallifdan 89 sahifalik hisobot olishgan va uni ishonchli deb hisoblab, Luckin aksiyasi tushishiga pul tikishgan.

(Qisqa sotuvchi — aksiyani qarzga olib sotadigan va arzonroq qaytarib sotib olishdan foyda ko'radigan investor. Ular kompaniyalarning yashirin muammolarini qidiradi.)

Hisobot muallifi favqulodda ish qilgan edi. Unga ko'ra, 1 500 ga yaqin kuzatuvchi Luckin do'konlari yonida turib, kirgan har bir mijozni va har bir buyurtmani sanab chiqqan. Jami 11 000 soatdan ortiq video yozib olingan, mijozlarning chek va kvitansiyalari to'plangan.

Xulosa: Luckin do'konlari kompaniya hisobotda ko'rsatganidan ancha kam mahsulot sotayotgan bo'lib chiqqan. 2019-yilning uchinchi va to'rtinchi choraklarida bir do'kondagi savdo kamida 69% va 88% ga oshirib ko'rsatilgan, deyilgan hisobotda.

Luckin hisobotni keskin rad etdi: metodologiya noto'g'ri, dalillar asossiz. Aksiya biroz tushdi, keyin yana tiklandi. Ko'p investorlar kompaniya tarafida qoldi.

Ular xato qilayotganini bilishi uchun ikki oy kerak bo'ldi.

2020-yil 2-aprel. Luckin'ning o'zi bayonot chiqardi: ichki tekshiruv natijasida kompaniyaning operatsion direktori va unga bo'ysunuvchi bir necha xodim 2019-yilning ikkinchi choragidan to'rtinchi choragigacha taxminan 2,2 mlrd yuan (~$310 mln) soxta savdo yozganligi aniqlangan.

Bu raqamni his qilish uchun: kompaniyaning 2019-yilgi butun yillik savdosining taxminan 40% dan ko'prog'i to'qib chiqarilgan bo'lib chiqdi.

Keyinroq SEC hujjatlarida tafsilotlar ochildi. Soxta savdoni yashirish uchun xodimlar xarajatlarni ham sun'iy ravishda oshirib ko'rsatgan, soxta operatsion ma'lumotlar bazasi yaratgan, buxgalteriya va bank yozuvlarini o'zgartirgan. Ya'ni bu shunchaki "raqamni ko'paytirish" emas edi — butun bir parallel hisob tizimi qurilgan edi.

O'sha kuni Luckin aksiyasi 75% ga qulab tushdi. Bir necha kun ichida savdo to'xtatildi.

Lekin endi savol boshqacha edi: kompaniyaning o'zi yashab qola oladimi?

Keyingi oylar Luckin uchun qiyomat bo'ldi:

• 2020-yil may. Bosh direktor Jenny Qian va operatsion direktor lavozimidan chetlatildi.
• 2020-yil 29-iyun. Nasdaq Luckin'ni birjadan chiqarib yubordi. IPO'dan bor-yo'g'i 13 oy o'tgan edi.
• 2020-yil iyul. Aksiyadorlar yig'ilishida asoschi va rais Charles Lu ham kengashdan chiqarildi.
• 2020-yil sentabr. Xitoyning bozor regulyatori Luckin va unga bog'liq kompaniyalarni soxta savdo va yolg'on reklama uchun jarimaga tortdi.
• 2020-yil dekabr. Luckin SEC bilan kelishuvga erishdi: firibgarlik ayblovlarini hal qilish uchun $180 mln jarima to'lashga rozi bo'ldi.

Kompaniya qarzlarini qayta tuzish uchun Kayman orollarida va AQShda bankrotlik bilan bog'liq sud jarayonlaridan o'tdi. Aksiya endi rasmiy birjada emas, birjadan tashqari bozorda (OTC) arzon narxlarda sotilardi.

Shu paytda Luckin haqidagi har qanday hikoya bitta so'z bilan tugashi kerak edi: "qulab tushdi". Lekin bu hikoyada kutilmagan burilish bor.

Luckin'ning firibgarlikdan eng katta farqi bitta edi: uning do'konlari haqiqiy edi. Odamlar haqiqatan ham uning qahvasini ichardi. Soxta qilingan narsa — biznesning hajmi edi, biznesning o'zi emas.

Yangi rahbariyat strategiyani o'zgartirdi. Foydasiz kuponlar kamaytirildi, do'konlar tarmog'i franshiza orqali kichik shaharlarga kengaytirildi, menyuga yangi, yoshlarga mo'ljallangan ichimliklar qo'shildi. Ulardan biri — kokos sutli latte — Xitoyda haqiqiy xitga aylandi.

Natijalar hammani hayratda qoldirdi. 2023-yilda Luckin Xitoydagi choraklik savdosi bo'yicha Starbucks'ni ortda qoldirdi. Kompaniya hisobotiga ko'ra, 2025-yil oxirida Luckin dunyo bo'ylab 31 000 dan ortiq do'konga ega bo'ldi, yillik savdosi esa 49 mlrd yuandan oshdi. 2025-yilda u hatto Nyu-Yorkda birinchi do'konlarini ochdi — Starbucks'ning o'z uyida.

Bu kam uchraydigan holat. Ko'pchilik firibgarlik hikoyalari kompaniyaning to'liq yo'q bo'lishi bilan tugaydi. Luckin esa haqiqiy biznes ustiga qurilgan yolg'onning yiqilishi va biznesning omon qolishiga misol bo'ldi.

Lekin bir narsani unutmaslik kerak: 2020-yilda $50 ga aksiya sotib olgan investorlar uchun bu tiklanish deyarli tasalli bo'lmadi.