Wirecard tarixi: Germaniyaning "texnologiya yulduzi" va yo'q bo'lib chiqqan €1,9 milliard

1999-yil, internet bumi. Myunxen yaqinidagi kichik shaharchada Wirecard nomli kompaniya tug'ildi. Uning ishi oddiy, lekin juda zarur edi: internetda xarid qilinganda karta to'lovini qabul qilib, sotuvchiga yetkazib berish.

Dastlabki yillarda Wirecard'ning asosiy mijozlari obro'li savdogarlar emas edi. Bank va boshqa to'lov kompaniyalari bilan ishlashni istamaydigan sohalar — onlayn qimor va kattalar uchun saytlar — uning eng muhim daromad manbasi bo'lgan. Bu sohalar xavfli, shuning uchun ular yuqori komissiya to'lashga tayyor edi.

2002-yilda kompaniyaga avstriyalik IT-maslahatchi Markus Braun rahbar bo'ldi. U qora bo'g'ma sviterda, Stiv Jobsga o'xshab sahnaga chiqadigan, "kelajakda naqd pul bo'lmaydi" deb gapiradigan vizioner edi. 2005-yilda Wirecard birjaga chiqdi — oddiy IPO orqali emas, allaqachon ro'yxatda turgan kichik kompaniyaga qo'shilib.

Keyingi o'n yilda Wirecard o'z bankiga ega bo'ldi, Osiyoda kompaniyalar sotib oldi va daromadini har yili 30–40% ga oshirib bordi. Lekin ichkarida bir narsa g'alati edi: bu o'sishning katta qismi ko'z bilan ko'rib bo'lmaydigan joylardan kelardi.

Wirecard o'sishining asosiy dvigateli Osiyo va Yaqin Sharqdagi "uchinchi tomon hamkorlar" edi. Tushunarli qilib aytsak: Wirecard ba'zi mamlakatlarda o'zi to'lov qabul qilish litsenziyasiga ega emasdi. Shuning uchun u o'sha yerdagi hamkorlar orqali ishlardi, hamkorlar esa Wirecard'ga komissiya to'lardi.

Muammo shundaki, bu hamkorlar Dubay, Singapur va Filippinda joylashgan, ular haqida ma'lumot juda kam edi. Keyinroq Financial Times hujjatlariga ko'ra, Wirecard foydasining katta qismi aynan shu bir nechta hamkorga to'g'ri kelgan. Va bu daromad ortidagi pul Wirecard hisobiga emas, maxsus "ishonchli boshqaruv" (trust) hisoblariga tushardi — ya'ni uchinchi shaxs nazoratidagi hisoblarga.

Osiyo biznesiga kompaniyaning operatsion direktori Jan Marsalek javob berardi. Uni xodimlar sirli, juda ko'p sayohat qiladigan, rasmiy lavozimidan ancha katta aloqalarga ega inson sifatida eslashadi.

Har yil auditor — dunyoning "Katta to'rtlik" firmalaridan biri bo'lgan EY — Wirecard hisobotlarini tasdiqlardi. Va o'n yildan ortiq vaqt davomida u hech qanday jiddiy muammo topmadi.

Lekin bitta odam muammoni topa boshlagan edi.

2015-yil. Londondagi Financial Times gazetasining "Alphaville" ruknida ishlaydigan jurnalist Dan McCrum Wirecard hisobotlarini o'qib, raqamlar bir-biriga mos kelmasligini payqadi. U "House of Wirecard" ("Wirecard uyi") nomli maqolalar turkumini boshladi.

2016-yilda noma'lum "Zatarra" nomli guruh Wirecard'ni pul yuvish va firibgarlikda ayblovchi hisobot e'lon qildi. Aksiya keskin tushdi — va Wirecard bunday hujumlarga "bizni yiqitmoqchi bo'lgan spekulyantlar" deb javob berdi.

Bu yerda bir atamani tushuntiramiz. Qisqa sotuvchi (short-seller) — aksiya tushishiga pul tikadigan investor. U aksiyani qarzga olib sotadi, keyin arzonroq sotib olib qaytaradi. Shuning uchun u kompaniya muammolarini topishdan manfaatdor. Ba'zan ular haqiqiy firibgarliklarni fosh qiladi, ba'zan esa shunchaki narxni tushirmoqchi bo'ladi. Wirecard butun tanqidni ikkinchi toifaga kiritdi.

Va Germaniya unga ishondi. Wirecard nemis sanoatining yangi faxri edi: Siemens va Mercedes mamlakati nihoyat o'zining xalqaro raqamli chempioniga ega bo'lgandi.

2018-yilning sentabrida bu faxr cho'qqisiga chiqdi.

2018-yil sentabr. Wirecard Germaniyaning eng nufuzli 30 kompaniyasidan iborat DAX indeksiga kirdi — 148 yillik Commerzbank bankini indeksdan siqib chiqarib. Kompaniyaning bozor qiymati taxminan €24 mlrd ga yetdi, u Deutsche Bank'dan ham qimmatroq turardi.

2019-yil yanvarida Financial Times eng kuchli zarbasini berdi: Wirecard'ning Singapurdagi ofisida xodimlar soxta shartnomalar va hujjatlar tayyorlagan bo'lishi mumkinligi haqida ichki hujjatlarga asoslangan maqola chiqardi. Aksiya bir necha kunda keskin tushdi.

Keyin tarixda misli ko'rilmagan voqea yuz berdi. Germaniyaning moliyaviy regulyatori BaFin firibgarlikni tekshirish o'rniga... Wirecard aksiyalarini qisqa sotishni ikki oyga taqiqladi. Bu bitta kompaniya uchun birinchi marta qilingan qadam edi. Bundan tashqari, BaFin Financial Times jurnalistlari ustidan bozor manipulyatsiyasi gumoni bilan prokuraturaga ariza berdi. Ya'ni muammoni ko'rsatgan jurnalistlar tekshiruv ostiga tushdi.

Investorlar uchun signal aniq edi: davlatning o'zi Wirecard tarafida. 2019-yil aprelida yapon giganti SoftBank Wirecard'ga €900 mln sarmoya kiritdi.

Lekin McCrum to'xtamadi. Va oxiri hamma narsani hal qilgan savol oddiy edi: pul qayerda?

2019-yil oktabrida Financial Times yana bir maqola chiqardi: Wirecard foydasining katta qismi aslida mavjud bo'lmasligi mumkin bo'lgan hamkorlardan kelayotgani haqida. Bosim ostida Wirecard boshqa auditorlik firmasi — KPMG'ga maxsus mustaqil tekshiruv buyurtma qildi. Rahbariyat bu tekshiruv kompaniyani butunlay oqlaydi deb va'da qildi.

2020-yil aprelida KPMG hisobotini e'lon qildi. Unda firibgarlik isbotlangani yozilmagan edi. Lekin undan ham yomonroq narsa yozilgan edi: KPMG uchinchi tomon hamkorlar bilan bo'lgan biznes haqiqatan mavjudligini tasdiqlay olmadi — hujjatlar berilmagan, savollarga javob olinmagan.

Endi barcha ko'zlar EY'ga qaradi. 2019-yil hisobotini imzolash vaqti kelgan edi. Wirecard balansida trust hisoblarida turgan €1,9 mlrd naqd pul bor edi — bu kompaniya umumiy aktivlarining taxminan to'rtdan bir qismi. Bu pul Filippindagi ikki bankda turibdi deb ko'rsatilgan edi.

Bu safar EY tasdiqni to'g'ridan-to'g'ri banklardan so'radi.

2020-yil 18-iyun. Wirecard EY hisobotni imzolashdan bosh tortganini e'lon qildi: €1,9 mlrd mavjudligini tasdiqlovchi bank hujjatlari soxta bo'lib chiqqan. Filippindagi ikkala bank ham Wirecard bilan hech qanday aloqasi yo'qligini aytdi. Filippin markaziy banki rahbari bu pul mamlakat moliyaviy tizimiga umuman kirmaganini ma'lum qildi. Aksiya bir kunda 60% dan ko'proq tushdi.

19-iyun. Markus Braun iste'foga chiqdi.

22-iyun. Wirecard rasman tan oldi: €1,9 mlrd "katta ehtimol bilan mavjud emas". O'sha kuni kechqurun Braun hibsga olindi.

25-iyun. Wirecard to'lovga qobiliyatsizlik (insolvency) haqida ariza berdi. DAX tarixida birinchi marta indeks a'zosi bankrot bo'ldi.

Aksiyadorlar deyarli hamma narsani yo'qotdi. Bir necha yil oldin "Germaniyaning kelajagi" deb atalgan kompaniya bir hafta ichida yo'q bo'ldi.

Va Jan Marsalek? U ham yo'q bo'ldi.

Marsalek Braun hibsga olinishidan oldin Germaniyani tark etdi. Tergovchilarning ma'lumotlariga ko'ra, u Avstriyadan Belarusga uchib ketgan va keyin Rossiyada yashirinib yurgan bo'lishi mumkin. U Interpol va Yevropolning qidiruvidagi eng ko'p izlanayotgan shaxslardan biri. 2025-yilda Londonda Rossiya foydasiga josuslikda aybdor deb topilgan bolgar guruhi ishida prokuratura ular Marsalek ko'rsatmalari bilan ishlaganini aytdi.

Markus Braun 2022-yil dekabridan beri Myunxen sudida javob bermoqda. U o'zini aybsiz deb hisoblaydi va boshqalar tomonidan aldanganini aytadi. Sobiq Dubay hamkorlik biznesi rahbari Oliver Bellenhaus esa prokuratura tarafiga o'tib, asosiy guvohga aylandi. 2026-yil kuzi holatiga ko'ra sud jarayoni yakuniga yaqinlashmoqda, lekin hukm hali chiqmagan.

Oqibatlar Germaniyaning butun tizimiga tegdi:

• BaFin rahbari lavozimidan ketdi, regulyator isloh qilindi.
• Nemis auditorlarni nazorat qiluvchi organ EY Germaniyaga ikki yil davomida yirik ommaviy kompaniyalarning yangi auditini olishni taqiqladi.
• Parlament maxsus tergov komissiyasi tuzdi.

Dan McCrum esa tergovi haqida "Money Men" kitobini yozdi. Uni o'z vaqtida ta'qib qilgan prokuratura ishni yopdi.