FTX tarixi: $32 milliardlik kripto birja qanday qilib 10 kunda yo'q bo'ldi

Sam Bankman-Fried — qisqacha SBF — ikki Stenford huquq professorining o'g'li edi. U MIT universitetida fizika o'qidi va "samarali altruizm" g'oyasiga qiziqib qoldi: imkon qadar ko'p pul topib, uni imkon qadar samarali xayriyaga berish. Uning o'zi buni "boyish — xayr qilish uchun" deb tushuntirardi.

Universitetdan keyin u Uoll-stritning eng kuchli savdo firmalaridan biri Jane Street'da treyder bo'lib ishladi. 2017-yilda esa kripto valyutalar dunyosiga ko'chib, o'zining savdo firmasini ochdi — Alameda Research.

Alameda'ning birinchi katta g'alabasi oddiy edi: o'sha paytda bitkoin ba'zi mamlakatlarda, xususan Osiyoda, AQShdagidan qimmatroq sotilardi. Alameda arzon joyda sotib olib, qimmat joyda sotib, narx farqidan foyda ko'rdi. Bu "arbitraj" deyiladi.

Lekin SBF'ning ambitsiyasi bundan katta edi. U kripto savdo uchun yangi birja qurishga qaror qildi. Bu qaror keyinchalik hikoyaning asosiy muammosiga aylandi: bir odam endi ham birjaga, ham shu birjada savdo qiluvchi eng katta firmaga egalik qilardi.

2019-yilda SBF va uning do'sti, dasturchi Gary Wang FTX birjasini ishga tushirishdi. FTX tez, qulay edi va murakkab moliyaviy mahsulotlar — fyuchers, opsion, kaldirak bilan savdo — taklif qilardi. Uch yil ichida u dunyodagi eng yirik kripto birjalardan biriga aylandi.

FTX o'zining kripto tokenini ham chiqardi — FTT. Bu token birjada chegirmalar berardi, FTX esa o'z foydasining bir qismi bilan uni bozordan sotib olishni va'da qilardi. Keyinroq ma'lum bo'lishicha, FTT tokenining katta qismi FTX va Alameda'ning o'zida turgan edi.

2021–2022-yillarda FTX hamma joyda edi:

• Mayami Heat basketbol jamoasining stadioni "FTX Arena" deb nomlandi.
• 2022-yilgi Super Bowl'da FTX mashhur komediyachi ishtirokidagi qimmat reklama berdi.
• Sport yulduzlari FTX elchilari bo'ldi.
• Dunyoning eng nufuzli venchur fondlari, davlat pensiya jamg'armalari FTX'ga sarmoya kiritdi. 2022-yil yanvarida kompaniya $32 mlrd ga baholandi.

SBF esa jurnal muqovalariga chiqdi, Kongressda guvohlik berdi, siyosatchilarga katta xayriyalar qildi. U shorti va g'ijim futbolkasida yurar, ofisdagi divanda uxlardi — bu "pulga qiziqmaydigan daho" obrazining bir qismi edi.

2022-yil yozida kripto bozor qulay boshladi va bir nechta kripto kreditorlar bankrot bo'ldi. SBF ularga yordam qo'lini cho'zdi va matbuot uni "kriptoning qutqaruvchisi" deb atadi.

Qutqaruvchining o'zini kim qutqaradi?

2022-yil 2-noyabr. Kripto yangiliklar sayti CoinDesk jurnalisti Ian Allison Alameda Research'ning ichki balans hisobotiga ega bo'ldi va u haqida maqola chiqardi.

Hisobotda bir narsa ko'zga tashlanardi: Alameda'ning milliardlab dollarlik aktivlarining juda katta qismi FTT tokenlaridan iborat edi — ya'ni FTX'ning o'zi chiqargan tokendan.

Bu nimani anglatadi? Tasavvur qiling, kimdir o'z do'konining "chegirma kartalari"ni chop etib, ularni o'z boyligi sifatida ko'rsatyapti va ularni garovga qo'yib qarz olyapti. Kartalarning qiymati faqat do'konga bo'lgan ishonchga bog'liq. Ishonch yo'qolsa — boylik ham bir zumda yo'qoladi.

Maqola darhol shov-shuvga sabab bo'lmadi. Lekin uni bitta odam juda diqqat bilan o'qidi. U dunyodagi eng katta kripto birjaning rahbari va SBF'ning asosiy raqobatchisi edi.

6-noyabr, yakshanba. Binance birjasi asoschisi Changpeng Zhao (CZ) Twitter'da yozdi: so'nggi ma'lumotlarni hisobga olib, Binance qo'lidagi barcha FTT tokenlarini sotadi.

Bu bitta tvit bankka bo'lgan klassik "vahimali yugurish"ni (bank run) boshlab yubordi. FTX mijozlari pullarini yechib ola boshlashdi. Rasmiy hisob-kitoblarga ko'ra, taxminan 72 soat ichida FTX'dan milliardlab dollar chiqib ketdi.

Odatdagi birjada bu muammo bo'lmasligi kerak edi. Birja — omonat saqlovchi joy. Siz $100 qo'ysangiz, birja o'sha $100 ni saqlab turadi va siz so'raganingizda qaytaradi.

8-noyabr. FTX mijozlarning pul yechishini to'xtatdi. Shu kuni SBF hayratlanarli e'lon qildi: FTX'ni... Binance sotib oladi.

9-noyabr. Binance FTX hujjatlarini bir kun ko'rib chiqdi va bitimdan voz kechdi.

Birja mijozlarga pulini qaytara olmayotgan edi. Nega? Mijozlar puli qayerga ketgan edi?

2022-yil 11-noyabr. FTX va unga bog'liq 100 dan ortiq kompaniya bankrotlik arizasini berdi. SBF bosh direktorlikdan ketdi.

Kompaniyani tozalash uchun John J. Ray III tayinlandi — 21 yil oldin Enron qoldiqlarini tozalagan tajribali bankrotlik mutaxassisi. Uning sudga bergan birinchi hujjatidagi gap mashhur bo'lib ketdi: u butun karyerasida korporativ nazorat bunchalik to'liq yo'qligini va ishonchli moliyaviy ma'lumot bunchalik yo'qligini hech qachon ko'rmaganini yozdi.

Keyingi sud jarayonida, jumladan SBF'ning eng yaqin hamkasblari guvohligi bilan, asosiy manzara ochildi:

• FTX mijozlarining pullari Alameda Research'ga o'tkazilgan va u yerda savdo, sarmoya, ko'chmas mulk, siyosiy xayriyalar va qarzlar uchun ishlatilgan.
• Alameda FTX'da boshqa mijozlarga ruxsat berilmagan maxsus imtiyozlarga ega bo'lgan: masalan, uning hisobi manfiy balansga tushsa ham avtomatik yopilmagan va unga deyarli cheksiz kredit liniyasi ochilgan.
• Ba'zi mijozlar FTX'ga emas, to'g'ridan-to'g'ri Alameda bank hisobiga pul o'tkazgan.

Prokuratura mijozlardan kamida $8 mlrd o'g'irlanganini aytdi. Va bularning barchasini hech kim ko'rmagan, chunki FTX — xususiy kompaniya edi: uning ommaviy auditlangan hisobotlari, mustaqil direktorlar kengashi, birja nazorati yo'q edi.

2022-yil 12-dekabr. SBF Bagama orollarida hibsga olindi va AQShga ekstraditsiya qilindi. Uning eng yaqin hamkasblari — Alameda rahbari Caroline Ellison, FTX hammuassisi Gary Wang va muhandislik rahbari Nishad Singh — aybini tan oldi va tergov bilan hamkorlik qildi.

2023-yil 2-noyabr. Nyu-Yorkdagi federal sudda hakamlar hay'ati SBF'ni firibgarlik va fitnaning barcha yetti moddasi bo'yicha aybdor deb topdi. O'sha kuni CoinDesk maqolasidan aniq bir yil o'tgan edi.

2024-yil 28-mart. Sudya SBF'ni 25 yilga ozodlikdan mahrum qildi va $11 mlrd mol-mulkni musodara qilishni buyurdi. Caroline Ellison 2 yil qamoq jazosi oldi; Wang va Singh hamkorlik qilgani uchun qamoqsiz qoldi.

Mijozlar-chi? Bu yerda kutilmagan yakun bor. Bankrotlik jamoasi yillar davomida aktivlarni yig'di: Alameda'ning sarmoyalari, jumladan sun'iy intellekt kompaniyasi Anthropic'dagi ulushi, keyinchalik ancha qimmatlashdi. 2025-yilda boshlangan to'lovlarda mijozlarning katta qismi o'z da'volarining dollardagi qiymatini to'liq va ustiga foiz bilan olishi rejalashtirildi.

Lekin bitta muhim izoh bor: da'volar 2022-yil noyabridagi narxlarda — kripto bozorining eng past nuqtasida — hisoblandi. O'sha paytda bitkoin taxminan $16 000–17 000 edi. Shuning uchun FTX'da bitkoin saqlagan mijoz dollarini qaytarib oldi, lekin o'sha bitkoinlarning keyingi o'sishidan mahrum bo'ldi.