Nikola tarixi: tepalikdan dumalatilgan yuk mashinasi va $30 milliardlik va'da

Har bir avlodning o'z orzusi bor. 2010-yillarda Amerika investorlarining orzusi bitta edi: keyingi Tesla'ni topish. Ilon Mask kompaniyasi aksiyalari dunyoni hayratda qoldirgan, va hamma "endi qaysi kompaniya shunday o'sadi?" deb izlardi.

Yuta shtatidan bo'lgan yosh tadbirkor Trevor Milton bu savolga o'z javobini berdi. 2014-yilda u kompaniya ochdi va unga buyuk serb ixtirochisi Nikola Teslaning ismini qo'ydi. Ha, xuddi Ilon Maskning kompaniyasi familiyasini olgandek, Milton ismini oldi.

Uning g'oyasi chindan ham qiziqarli edi: Tesla yengil avtomobillarni elektrga o'tkazayotgan bo'lsa, Nikola katta yuk mashinalarini — Amerika yo'llarining asosiy ishchilarini — toza energiyaga o'tkazadi. Bunda elektr batareya bilan birga vodorod yoqilg'i elementi ishlatiladi: vodoroddan elektr ishlab chiqariladi, chiqindi esa faqat suv.

Milton bu g'oyani sotishning ustasi edi. Lekin sotish uchun avval ko'rsatish kerak. Va 2016-yilda u ko'rsatdi.

2016-yil dekabr. Yuta shtatidagi taqdimot. Sahnada yaltiroq, futuristik ko'rinishdagi ulkan yuk mashinasi turibdi — Nikola One. Milton uni "ishlayotgan" va "to'liq funksional" mashina sifatida taqdim etdi. Kompaniya minglab yuk mashinasiga, jami milliardlab dollarlik oldindan buyurtma (bron) olganini aytdi.

Keyin ma'lum bo'lishicha, o'sha mashina o'z kuchi bilan harakatlana olmagan. Uning ichida ishlaydigan yoqilg'i tizimi bo'lmagan.

2018-yil yanvarida Nikola "Nikola One harakatda" nomli video chiqardi: unda yuk mashinasi yo'lda katta tezlikda ketayotgani ko'rsatilgan edi. Bu video kompaniya tarixidagi eng mashhur — va eng sharmandali — kadrlarga aylandi. Keyinchalik prokuratura va kompaniyaning o'zi tasdiqlagan ma'lumotlarga ko'ra, mashina tepalikning ustiga tortib chiqarilgan va pastga dumalatib yuborilgan, kamera esa qiyalik sezilmaydigan qilib o'rnatilgan edi.

O'sha paytda buni hech kim bilmasdi. Nikola esa keyingi qadamga tayyorlanayotgan edi: oddiy odamlarning puliga.

Odatda kompaniya birjaga IPO orqali chiqadi: banklar va regulyatorlar uning hisobotlarini sinchkovlik bilan tekshiradi, kompaniya esa kelajak haqida bashoratlar berishda ehtiyotkor bo'lishi kerak.

Lekin 2020-yilda boshqa yo'l mashhur bo'ldi — SPAC. Bu "bo'sh qobiq kompaniya": u avval birjaga pul yig'ib chiqadi, keyin xususiy kompaniyani topib, u bilan birlashadi. Natijada xususiy kompaniya birjaga to'g'ridan-to'g'ri, IPO jarayonining ko'p tekshiruvlarisiz chiqib qoladi. O'sha paytdagi qoidalar SPAC kompaniyalariga kelajak haqida ancha optimistik prognozlar berishga ham imkon berardi.

2020-yil 4-iyunda Nikola SPAC orqali Nasdaq'da savdo boshladi. Pandemiya davri edi: millionlab yangi investorlar uyda o'tirib, telefon ilovalari orqali aksiya sotib olishardi. Milton ular bilan Twitter, podkast va televideniye orqali bevosita gaplashardi: yuk mashinalari, vodorod stansiyalari, ulkan buyurtmalar haqida.

Bir hafta ichida aksiya bir necha barobar o'sdi. 9-iyun kuni Nikola'ning bozor qiymati qisqa muddatga taxminan $30 mlrd ga yetdi — bu o'sha paytda 117 yillik Ford kompaniyasidan qimmatroq edi. Nikola esa o'sha paytgacha bitta ham yuk mashinasini mijozga sotmagan edi.

Lekin hali eng katta bitim oldinda edi.

2020-yil 8-sentabr. Bomba yangilik: Amerikaning eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi General Motors Nikola'ning 11% ulushini oladi. Buning evaziga GM Nikola'ning Badger nomli elektr pikapini ishlab chiqarishga yordam beradi. Bitim taxminan $2 mlrd ga baholandi.

Investorlar uchun bu ishonch muhri edi: agar GM kabi gigant Nikola'ga ishongan bo'lsa, demak texnologiya haqiqiy. Aksiya bir kunda 40% ga sakradi.

Lekin bu bitim e'lon qilinishi tergovchilar uchun ham signal bo'ldi. Kimdir Nikola'ning har bir da'vosini anchadan beri tekshirib yurgan edi.

Ikki kundan keyin u o'z ishini e'lon qildi.

2020-yil 10-sentabr. Kichik tadqiqot firmasi Hindenburg Research Nikola haqida hisobot chiqardi. Uning sarlavhasi taxminan shunday tarjima qilinadi: "Nikola: qanday qilib yolg'onlar okeanini Amerikaning eng katta avtomobil ishlab chiqaruvchisi bilan hamkorlikka aylantirish mumkin".

Hindenburg — qisqa sotuvchi. Ya'ni u aksiyani qarzga olib sotadi va narx tushganda foyda ko'radi. U buni hisobotda ochiq aytgan edi. Shuning uchun uning da'volariga ehtiyotkorlik bilan qarash kerak edi. Lekin bu hisobot sobiq xodimlar bilan suhbatlar, ichki xatlar, audio yozuvlar va videolar bilan to'ldirilgan edi.

Eng ta'sirli da'vo — o'sha video edi. Hindenburg Nikola One "harakatda" videosi aslida tepalikdan dumalatish orqali olinganini ko'rsatdi.

Nikola javob berdi — va o'z javobida aslida bu faktni tasdiqladi: kompaniya videoda mashina "o'z kuchi bilan harakatlanyapti" deb hech qachon aytmaganini bildirdi.

Aksiya qulay boshladi. 20-sentabrda — hisobotdan atigi o'n kun o'tib — Trevor Milton kompaniya raisligidan iste'foga chiqdi.

Keyingi yillarda hammasi rasmiy hujjatlarga aylandi:

• 2020-yil noyabr. General Motors bitimni keskin qisqartirdi: ulushdan voz kechdi, Badger pikapi bekor qilindi.
• 2021-yil iyul. AQSh prokuraturasi Trevor Miltonga firibgarlik ayblovini qo'ydi: unga ko'ra, Milton investorlarni kompaniya texnologiyasi va yutuqlari haqida aldagan.
• 2021-yil dekabr. Nikola kompaniyasi SEC'ning firibgarlik ayblovlarini hal qilish uchun $125 mln to'lashga rozi bo'ldi.
• 2022-yil oktabr. Nyu-York sudida hakamlar hay'ati Miltonni qimmatli qog'ozlar bo'yicha firibgarlik va ikki marta elektron firibgarlik (wire fraud) moddalari bo'yicha aybdor deb topdi.
• 2023-yil dekabr. Milton 4 yil ozodlikdan mahrum qilishga hukm qilindi. U apellyatsiya davomida qamoqqa olinmadi.

Nikola esa yashashga harakat qildi. U Arizonada zavod qurdi, batareyali va vodorodli Nikola Tre yuk mashinalarini ishlab chiqara boshladi, ularni bir necha yuz dona sotdi. Lekin muammolar to'xtamadi: batareyalarda yong'in hodisalari va chaqirib olish (recall), doimiy zarar, rahbarlar almashinuvi. Aksiya narxi shu qadar tushdiki, 2024-yilda kompaniya birjada qolish uchun 30 ta aksiyani 1 taga birlashtirdi.

2025-yil 19-fevral. Nikola Chapter 11 bo'yicha bankrotlik arizasini berdi.

Bir oydan keyin, 2025-yil martida, Prezident Donald Tramp Trevor Miltonni avf etdi. Avf jinoiy hukm oqibatlarini — jumladan qamoq jazosini va aksiyadorlarga to'lanishi kerak bo'lgan kompensatsiyani — olib tashladi. Firibgarlik bo'yicha ayblov hukmi va kompaniya tarixi esa rasmiy hujjatlarda qoldi.

Nikola hikoyasining eng achchiq tomoni shundaki, uning g'oyasi umuman bema'ni emas edi. Vodorod va elektr yuk mashinalari — dunyoning ko'plab jiddiy kompaniyalari ustida ishlayotgan haqiqiy yo'nalish. Muammo g'oyada emas, va'da bilan haqiqat o'rtasidagi masofada edi.

2020-yildagi SPAC to'lqinida Nikola yolg'iz emas edi. O'sha yillarda birjaga chiqqan elektromobil, kosmik va boshqa "kelajak" kompaniyalarining ko'pchiligi keyinchalik o'z qiymatining katta qismini yo'qotdi. Regulyatorlar keyinroq SPAC'lar uchun qoidalarni qattiqlashtirdi.

Haqiqiy Tesla esa — Nikola o'zini qiyoslagan kompaniya — o'sha yillar davomida millionlab avtomobil ishlab chiqardi. Farq aynan shunda edi: biri mahsulot sotdi, ikkinchisi — hikoya.