Sezzle tarixi: $1,2 dan ~$187 gacha — 21 oyda 150 barobardan ko'proq o'sgan kichik fintech

2023-yil oktabr oxiri. Minneapolislik kichik to'lov kompaniyasi Sezzle'ning aksiyasi Nasdaq birjasida bir oy oldin savdoga chiqqan, lekin bu "debyut" ham omadsiz bo'lgan: narx tinimsiz tushyapti. Hafta davomida aksiya taxminan $1,19 gacha pasaydi (2025-yilgi 6:1 splitni hisobga olgan narx).

Bu kompaniya haqida deyarli hech kim gapirmasdi. "Hozir ol, keyin to'la" (buy now, pay later — BNPL) sohasi 2021-yilgi shov-shuvdan keyin investorlar nazarida yomon obro' orttirgan edi: foiz stavkalari ko'tarilgan, sohaning yirik kompaniyalari zarar ko'rayotgan, kichiklari esa yo sotilayotgan, yo yopilayotgan edi.

Keyingi 21 oyda sodir bo'lgan voqea esa AQSh birjasining so'nggi yillardagi eng keskin o'sishlaridan biriga aylandi. 2025-yil iyulida Sezzle aksiyasi ~$187 ga yetdi — 2023-yil oktabridagi tubdan taxminan 157 barobar yuqori. Eng yomon paytda qo'yilgan $1 000 ikki yilga yetmay $150 000 dan oshgan bo'lardi (Yahoo'ning haftalik ma'lumotlaridagi kun ichidagi eng past va eng yuqori narxlar bo'yicha; amalda bunday aniq nuqtalarni hech kim tutolmaydi).

Bu qanday sodir bo'ldi? Javob ajoyib yangi texnologiyada emas, ancha oddiy narsada: kompaniya zarar ko'rishni to'xtatdi. Lekin buni tushunish uchun Sezzle qanday pul topishidan boshlash kerak.

Sezzle 2016-yilda Minneapolisda tashkil topdi. Asoschilardan biri va bosh direktori — Charlie Youakim, undan oldin to'xtash joylari uchun to'lov tizimi kompaniyasini boshqargan. 2017-yil avgustida kompaniya AQShda o'zining asosiy mahsulotini ishga tushirdi.

G'oya oddiy: siz internet-do'kondan narsa sotib olasiz, lekin butun summani birdaniga to'lamaysiz. Xarid to'rt qismga bo'linadi: birinchisini hoziroq, qolgan uchtasini olti hafta davomida to'laysiz. Asosiy rejada foiz yo'q. Sezzle xaridorni tekshirishda faqat kredit reytingiga emas, "yumshoq" tekshiruv, oldingi to'lovlar tarixi va xarid summasiga qaraydi. Vaqtida to'lagan mijoz keyingi safar kattaroq xarid qila oladi.

Bu — iste'molchiga qisqa muddatli kredit berish biznesi. Kompaniya daromadi savdogarlardan olinadigan to'lovlar, mijozlar to'laydigan to'lovlar (masalan, to'lovni kechiktirish yoki boshqa kunga ko'chirish uchun) va keyinchalik obunalardan keladi. 2020-yil boshida Kaliforniya regulyatori Sezzle faoliyatini kreditlash deb hisoblab, undan kreditlash litsenziyasini olishni talab qildi — kompaniya 2020-yil yanvarida litsenziya oldi.

Xaridorning bir qismi kredit kartasi ololmaydigan yoki uni ishlatishni xohlamaydigan yoshlar edi. Bu Sezzle uchun ham imkoniyat, ham xavf edi: bunday mijozlarning bir qismi qarzini qaytarmaydi. Bu xavf keyinchalik hikoyaning markaziga chiqadi.

Amerika kompaniyasi bo'la turib, Sezzle birjaga... Avstraliyada chiqdi. Sababi — o'sha paytda Avstraliya birjasi (ASX) BNPL kompaniyalarini juda yaxshi ko'rardi: mahalliy Afterpay va Zip aksiyalari keskin o'sayotgan edi.

2019-yil 30-iyulda Sezzle ASX'da har bir aksiya A$1,22 dan joylashtirildi va taxminan $30 mln yig'di. 2020-yilda kompaniya o'zini "Jamoat manfaati korporatsiyasi" (Public Benefit Corporation) sifatida qayta ro'yxatdan o'tkazdi. 2021-yilda Target do'konlar tarmog'i Sezzle'ni BNPL hamkori qilib tanladi, ro'yxatdan o'tganlar soni 10 mln dan oshdi.

Keyin esa to'lqin teskarisiga aylandi. Foiz stavkalari ko'tarildi, kredit zararlari o'sdi, BNPL aksiyalari qulay boshladi. Hindenburg Research hisobotida qayd etilishicha, Sezzle'ning Avstraliyadagi aksiyasi 2022-yil boshiga kelib 80% dan ko'proq tushgan.

2022-yil fevralida avstraliyalik raqib Zip Co Sezzle'ni taxminan A$491 mln ga sotib olishga kelishdi. Bu kompaniya uchun "najot" bo'lishi mumkin edi. Lekin iyulda tomonlar kelishuvni bekor qildi; Zip Sezzle'ga xarajatlarni qoplash uchun $11 mln to'ladi.

Sezzle yolg'iz qoldi. Endi u o'zini o'zi qutqarishi kerak edi.

2022-yilda Sezzle yo'nalishini keskin o'zgartirdi: "har qanday narxda o'sish" o'rniga — foydali biznes.

• Kompaniya 5 000 ga yaqin savdogar bilan ishlashni to'xtatdi, Hindiston, Yevropa va Braziliyadagi faoliyatni yopdi.
• Kredit tekshiruvini qattiqlashtirib, taxminan 450 000 mijozdan voz kechdi.
• Qaytmaydigan qarzlar uchun zaxira 2021-yildagi $52,6 mln dan 2022-yilda $29,4 mln ga tushdi, xodimlar xarajatlari qisqardi.

Ikkinchi muhim qadam — obunalar. Sezzle mijozlarga oylik to'lov evaziga qo'shimcha imkoniyatlar taklif qila boshladi. 2023-yilda ishga tushgan Sezzle Anywhere obunasi Sezzle'dan Visa qabul qiladigan istalgan do'konda foydalanish imkonini berdi; 2025-yil holatiga ko'ra Premium obunasi oyiga $13,99, Anywhere esa $19,99 turardi. Obunachi oddiy mijozdan ko'ra ko'proq va muntazamroq xarid qiladi. Bosh direktor Youakim 2025-yilda shunday degan: "Hisob-kitob qilsak, bir martalik foydalanuvchi o'zgaruvchan mijoz bo'lib chiqdi."

Natija 2023-yilda ko'rindi: kompaniya ketma-ket oltinchi chorakda foyda ko'rsatdi va yil bo'yicha $7,1 mln sof foyda e'lon qildi. Kichik raqam — lekin yo'nalish o'zgargan edi.

2023-yil avgustida Sezzle aksiyalarini Nasdaq'ga ham olib chiqdi. Debyut g'alati bo'ldi: 17-avgust kuni savdo boshlangan zahoti Nasdaq uni to'xtatdi — AQShda erkin savdo qilinadigan aksiyalar juda kam edi (ularning katta qismi hali Avstraliyada edi). Savdo faqat 14-sentabrda qayta boshlandi. 2024-yil yanvarida Sezzle ASX'dan butunlay chiqdi.

2024-yil Sezzle uchun burilish yili bo'ldi. Kompaniya o'zi 2024-yil uchun $20 mln sof foyda kutayotgan edi. Haqiqiy natija bundan deyarli to'rt barobar ko'p chiqdi:

• Daromad: $271,1 mln (+70%)
• Sof foyda: $78,5 mln — bir yilda o'n barobardan ko'proq o'sish
• Xaridlar hajmi (GMV): $2,5 mlrd

Kichik kompaniyaning foydasi bir yilda o'n barobar oshsa, aksiya narxi ham shunga yarasha qayta baholanadi. 2024-yil noyabriga kelib aksiya ~$80 ga yaqinlashdi (splitga moslangan) — bir yil oldingi tubdan 60 barobardan ko'proq.

Keyin birinchi zarba keldi. 2024-yil 18-dekabrda qisqa sotuvchi Hindenburg Research Sezzle'ga qarshi hisobot e'lon qildi. Uning da'volari: mijozlarning bir qismi obunaga aniq roziliksiz qo'shilgan; kredit zararlari uchun zaxiralar kredit portfelidan ancha tez o'smoqda; asosiy mijozlar kredit tarixi zaif odamlar; ichki shaxslar 2024-yilda ~$71 mln lik aksiya sotgan. Bu — qisqa pozitsiyaga ega tomonning da'volari, regulyator xulosasi emas. Lekin aksiya keyingi oylarda cho'qqidan 2025-yil mart oyigacha taxminan 69% tushdi.

Va keyin hammasi yana teskarisiga aylandi. 2025-yil boshidagi hisobotlar foyda o'sishda davom etayotganini ko'rsatdi, kompaniya 2025-yil mart oyida 6:1 split va $50 mln lik aksiyalarni qayta sotib olish dasturini e'lon qildi. Aksiya to'rt oyga yetmay 7 barobardan ko'proq ko'tarilib, 2025-yil iyulida ~$187 ga yetdi. 2023-yil oktabridagi ~$1,19 dan bu taxminan 157 barobar — 21 oyda.

Shunday tez o'sgan aksiya tinch turmaydi. 2025-yil avgustida Sezzle kutilganidan yaxshi choraklik natija e'lon qildi (daromad 76% o'sib $98,7 mln), lekin yillik prognozini oshirmadi va yilning ikkinchi yarmida o'sish sekinlashishini aytdi. Aksiya hisobotdan keyin keskin tushdi va avgust oyi davomida 39% yo'qotdi. Noyabrga kelib narx iyuldagi cho'qqidan taxminan 73% past edi.

Biznesning o'zi esa o'sishda davom etdi: 2025-yilda daromad $450,3 mln (+66%), sof foyda $133,1 mln bo'ldi, obunachilar va bir martalik foydalanuvchilar soni yil oxirida 918 000 ga yetdi. 2026-yilda aksiya yana tiklanib, yozda 2025-yilgi cho'qqidan ham oshdi — va avgustda yana keskin tushdi. Bu aksiya uchun keskin tebranish odatiy holga aylangan.

Kelajakda bir nechta ochiq savol bor:

• Kredit sifati. Sezzle mijozlarining katta qismi kredit tarixi zaif odamlar. Iqtisodiyot sekinlashsa, qaytmaydigan qarzlar tez oshishi mumkin.
• Obuna amaliyoti. Obunalar foydaning asosiy dvigateliga aylangan; ularga qanday yozilish va qanday bekor qilish haqidagi shikoyatlar regulyatorlar e'tiborini tortishi mumkin.
• Raqobat va hamkorlar. Sezzle katta platformalarga bog'liq: 2025-yil iyunida u Shopify'ni antimonopol qonunlarni buzishda ayblab sudga berdi. BNPL bozorida raqobat kuchli.
• Moliyalashtirish narxi. Sezzle mijozlarga beradigan pulni o'zi qarzga oladi; foiz stavkalari o'zgarishi foydaga bevosita ta'sir qiladi.