Upstart tarixi: 10 oyda 20 barobar, keyingi 14 oyda esa −97%

2012-yil. Dave Girouard Google'da Google Enterprise bo'limining prezidenti bo'lib ishlagan edi. U yerdan ketib, o'zining kompaniyasini ochdi va unga Upstart deb nom berdi. Ingliz tilida bu so'z "yangi chiqqan, dadil yigit" degan ma'noni beradi.

Birinchi g'oya ancha g'alati edi. Upstart oddiy kredit bermasdi. Universitetni endi bitirgan yoshlar investorlardan pul yig'ardi, evaziga esa kelajakdagi daromadining bir qismini berishga va'da qilardi. TechCrunch 2012-yil avgustida yozishicha, to'lov daromadning eng ko'pi bilan 7% i bo'lgan, yillik daromad $30 000 dan past yillarda esa umuman to'lanmagan.

G'oya Silikon vodiysiga yoqdi. Birinchi $1,75 mln ni Kleiner Perkins, NEA, Google Ventures, First Round Capital va Mark Cuban kiritdi. Lekin "odamning kelajagiga sarmoya" modeli katta biznesga aylanmadi.

2014-yil mayida Upstart burilish yasadi: endi u oddiy shaxsiy kreditlar — avval 3 yillik, keyin 5 yillik — taklif qila boshladi. Lekin bitta narsa saqlanib qoldi. Odamga qarz berish yoki bermaslikni hal qilishda kompaniya faqat kredit reytingiga (FICO) qaramasdi. U qaysi universitetda o'qigani, nima o'qigani va qayerda ishlaganini ham hisobga olardi.

Aynan shu "boshqacha qarash" keyinchalik Uoll-stritni hayajonga soldi. Lekin avval bu modelning qanday ishlashini tushunib olish kerak — chunki uning eng zaif joyi ham shu yerda yashiringan edi.

Upstart o'zini bank deb atamaydi. Uning modeli quyidagicha ishlaydi:

• Odam Upstart saytida kredit so'raydi.
• Upstart'ning sun'iy intellekt modeli uning xavfini baholaydi va narx (foiz stavkasi) belgilaydi.
• Kreditni esa hamkor bank yoki kredit uyushmasi beradi.
• Ko'p kreditlar keyinroq yirik institutsional investorlarga sotiladi.
• Upstart har bir kredit uchun komissiya oladi.

Bu modelning go'zalligi shunda edi: Upstart o'z pulini xavf ostiga qo'ymasdan, dasturiy kompaniyadek o'sishi mumkin edi. 2017-yilda u AQSh Iste'molchilar moliyaviy himoyasi byurosidan (CFPB) "no-action letter" — tartibga soluvchidan maxsus xat — olgan birinchi kompaniya bo'ldi. Banking Dive yozishicha, shu davrning dastlabki ikki yilida Upstart modeli an'anaviy usulga nisbatan 27% ko'proq kreditni ma'qullagan, o'rtacha yillik foiz esa 16% pastroq bo'lgan.

Lekin bu chiroyli sxemada bitta jim savol bor edi: kreditlarning pulini aslida kim beradi? Javob — banklar va investorlar. Ular pul berishga tayyor bo'lsa, Upstart gullab-yashnaydi. Tayyor bo'lmasa-chi?

2020-yil oxirida bu savolni hech kim bermasdi. Chunki pul hech qachon bunchalik arzon bo'lmagan edi.

2020-yil 16-dekabr. Upstart Nasdaq birjasiga chiqdi. Aksiya $20 dan joylashtirildi — bu kutilgan oraliqning pastki chegarasi edi. Birinchi kuni u $29,47 da yopildi, ya'ni 47% yuqori.

Keyin poyga boshlandi. 2021-yil 18-martda aksiya bir kunda 89% ga sakrab, $100 dan oshdi. Avgustda $170 ga chiqdi. 2021-yil 15-oktabrda u $390 da yopildi, kun ichida esa $401 dan ham yuqoriga chiqdi.

Hisoblab ko'ring: IPO narxi $20 → cho'qqi ~$400. Taxminan 20 barobar, atigi 10 oyda. Birinchi kunning yopilish narxidan hisoblasangiz ham, 13 barobardan ko'proq. IPO'da $1 000 lik aksiya olgan odamning puli o'n oyda taxminan $20 000 ga aylangan edi.

Bu shunchaki havo emasdi. Raqamlar haqiqatan ham hayratlanarli edi. 2021-yilda Upstart platformasi orqali 1,3 mln kredit, jami $11,8 mlrd berildi — bir yil oldingidan 338% ko'p. Kompaniya daromadi $849 mln ga yetdi (+264%), sof foyda esa $135 mln bo'ldi (2020-yilda atigi $6 mln edi). Upstart avtokredit bozoriga ham kirdi.

Lekin narxni faqat raqamlar ko'tarmadi. Fon ham mukammal edi: foiz stavkalari nolga yaqin, "sun'iy intellekt" va "fintex" so'zlari eng issiq mavzu, bozorda pul ko'p. Investorlar Upstart'ni kredit kompaniyasi sifatida emas, tez o'sadigan texnologiya kompaniyasi sifatida baholadi.

Ana shu yerda birinchi yoriq paydo bo'ldi. Lekin u hisobotning chuqur qismida, buxgalteriya balansida yashirin edi.

Upstart'ning va'dasi — "biz kreditni baholaymiz, pulni boshqalar beradi" — edi. Lekin 2021-yil oxiridan boshlab balansda boshqa narsa ko'rina boshladi.

Kompaniyaning o'z hisobida turgan kreditlar 2020-yil oxirida taxminan $78 mln edi. 2021-yil oxirida bu raqam $252 mln ga, 2022-yil mart oxirida esa $598 mln ga chiqdi. Ya'ni Upstart o'zi baholagan kreditlarning bir qismini sotib ololmay, o'z balansida ushlab qolayotgan edi.

Nega? Chunki shamol o'zgara boshlagan edi. 2022-yil boshida AQSh Federal rezervi inflyatsiyaga qarshi foiz stavkalarini oshirishni boshladi. Stavka oshganda ikki narsa bir vaqtda yuz beradi:

• Qarz oluvchilar uchun kredit qimmatlashadi — kreditlar soni kamayadi.
• Kredit sotib oluvchi investorlar ehtiyotkor bo'ladi — ular yuqori daromad talab qiladi yoki umuman chekinadi.

Upstart uchun ikkinchisi ayniqsa og'riqli edi. Kompaniyaning butun modeli boshqalarning pul berishga tayyorligiga bog'liq edi. Bu tayyorlik esa arzon pul davrida tug'ilgan edi.

2022-yil may oyida bu bog'liqlik birinchi marta hammaning ko'z oldida namoyon bo'ldi.

2022-yil 9-may. Upstart birinchi chorak hisobotini e'lon qildi. Raqamlar o'zi yomon emas edi: daromad 156% o'sib $310 mln ga yetdi, kompaniya ketma-ket yettinchi chorakni foyda bilan yopdi.

Lekin kompaniya yillik daromad prognozini $1,4 mlrd dan $1,25 mlrd ga tushirdi. Moliya direktori Sanjay Datta qarzdorlarning to'lovni to'xtatish (defolt) darajasi "pandemiyadan oldingi darajaga, ba'zi hollarda undan ham yuqoriga" qaytganini aytdi.

Ertasi kuni, 10-mayda aksiya 56% tushib, $33,61 da yopildi. Bir kunda.

Iyul oyida yangi zarba keldi. Upstart ikkinchi chorak daromadi $295–305 mln emas, taxminan $228 mln bo'lishini oldindan e'lon qildi. Bosh direktor Girouard sababini ochiq aytdi: "Inflyatsiya va retsessiya qo'rquvi foiz stavkalarini ko'tardi, banklar va kapital bozorlarini ehtiyotkor qilib qo'ydi". Kompaniya o'z bozori "moliyalashtirishda cheklangan" (funding constrained) bo'lib qolganini tan oldi.

2022-yil yakunida aksiya ~$12 gacha tushdi. 2021-yil oktabridagi $390 dan bu taxminan −97%. Cho'qqida $20 000 ga aylangan o'sha $1 000 endi taxminan $600 edi — ya'ni IPO narxidan ham ancha past.

Yillik hisobot manzarani yakunladi: 2022-yilda daromad $842 mln ga tushdi, kompaniya $108,7 mln sof zarar ko'rdi, balansdagi kreditlar esa $1 mlrd dan oshdi. 2022-yil noyabrida 140 xodim, 2023-yil boshida yana 365 xodim — taxminan 20% — ishdan bo'shatildi. Bir tahlilchi Banking Dive'ga uchinchi tomon moliyalashtiruviga tayanish Upstart uchun "eng katta xavf" ekanini yozgan.

Lekin hikoya shu yerda tugamadi.

Upstart bankrot bo'lmadi. Kompaniya xarajatlarini qisqartirdi va asta-sekin tiklana boshladi.

Aksiya esa bu yillarda haqiqiy "amerika tepaliklari"ga aylandi. 2023-yil mayida ~$12 dan avgustda $70 dan yuqoriga — uch oyda deyarli 6 barobar. 2024-yil yozida yana ~$22 gacha. 2024-yil oxirida qaytib $80 dan oshdi. Har safar kimdir "qaytish boshlandi" deb sotib oldi, kimdir yana yo'qotdi.

2025-yilda biznes yaxshi natija ko'rsatdi: daromad $1,04 mlrd (+64%), platformada 1,5 mln kredit, $11 mlrd, va uch yillik zarardan keyin yana $53,6 mln sof foyda. Kompaniya 100 dan ortiq bank va kredit uyushmasi bilan ishlashini aytadi.

Lekin diqqat qiling: 2025-yilda ham aksiya hech qachon 2021-yildagi $390 ga yaqinlashmadi — eng yuqori nuqtasida ham undan taxminan to'rt barobar past qoldi. 2021-yil oktabrida sotib olgan investor uchun kompaniyaning tiklanishi pulini qaytarib bermadi.

Bu yerda Upstart Zoom hikoyasiga juda o'xshab ketadi: kompaniya yashab qoldi, lekin cho'qqidagi narx kelajakni oldindan hisoblab qo'ygan edi.

Upstart hikoyasining asosiy saboqi oddiy, lekin og'riqli: aksiya 10–20 barobar o'sishi mumkin, va xuddi shunday tez hammasini qaytarib berishi ham mumkin.

O'n oy ichidagi 20 barobar o'sishni faqat kompaniyaning muvaffaqiyati keltirmagan. Uning yarmini fon — nol foiz stavkalari, arzon pul, bozordagi ishtiyoq — yasagan edi. Fon o'zgarganda, narx ham shu fon bilan birga ketdi.

Upstart'ning zaif joyi yashirin emas edi. U yillik hisobotlarda, xavf omillari ro'yxatida yozilgan edi: kompaniya kreditlarni moliyalashtirish uchun banklar va kapital bozorlariga bog'liq. Faqat 2021-yilda buni hech kim o'qishni xohlamagan edi.

Ko'p barobar o'sgan aksiyaga qaraganingizda o'zingizga uchta savol bering:

• Bu o'sishning qancha qismi biznesdan, qancha qismi bozor kayfiyatidan keldi?
• Kompaniya qaysi tashqi resursga — arzon pul, bitta mijoz, bitta voqea — bog'liq?
• O'sha resurs yo'qolsa, nima bo'ladi?

Upstart — kredit (qarz berish) bilan bog'liq biznes. Shu sababli halol investor uchun u alohida tekshirishni talab qiladi: joriy holatni UPST sahifasida, mezonlarni esa metodologiyada ko'ring.