Booking tarixi: 99% qulagan dot-kom kompaniyasi qanday qilib sayohat imperiyasiga aylandi

1990-yillar oxiri. Internet endigina odamlar uyiga kirib kelmoqda va har kuni yangi ".com" kompaniyasi paydo bo'lmoqda. Konnektikut shtatida ixtirochi va tadbirkor Jay Walker g'alati g'oya bilan chiqdi.

Aviakompaniyalar har kuni minglab bo'sh o'rin bilan uchadi. Mehmonxonalarda har kecha minglab xona bo'sh qoladi. Bu o'rinlar sotilmasa, pul shunchaki yo'qoladi. Nega xaridorga o'zi narx taklif qilish imkonini bermaslik kerak? Siz "Nyu-Yorkdan Chikagoga $150 ga uchmoqchiman" deysiz, aviakompaniya rozi bo'lsa — chipta sizniki.

Bu g'oya "Name Your Own Price" — "Narxni o'zingiz belgilang" deb ataldi va Walker uni patentladi. Priceline.com 1998-yilda ishga tushdi. Mashhur aktyor William Shatner ishtirokidagi reklamalar uni butun Amerikaga tanitdi.

Dot-kom davrida bu yetarli edi. Investorlar daromadga emas, g'oyaga va o'sish tezligiga pul tikardi. Va Priceline'ning birjaga chiqishi bu davrning eng yorqin ramzlaridan biriga aylandi.

1999-yil 30-mart. Priceline aksiyalari birjada $16 dan sotila boshladi. Kun oxirida aksiya $69 da yopildi. Bir kunda deyarli to'rt barobar.

Bir oy o'tmay narx $160 dan oshdi. Daromad keltirmayotgan, har bir sotilgan chiptada zarar ko'rayotgan kompaniyaning bozor qiymati bir necha yirik aviakompaniyalarning qiymatini birga qo'shganidan ham oshib ketdi. Uning eng yuqori bozor qiymati taxminan $23 mlrd ga yetdi. Jay Walker bir zumda milliarderga aylandi.

Muammo shundaki, biznesning o'zi bu narxga yaqin ham emas edi. Priceline chiptani aviakompaniyadan sotib olib, mijozga qayta sotardi va ko'pincha juda kam foyda yoki zarar bilan. Walker g'oyani benzin, oziq-ovqat va boshqa sohalarga kengaytirishga urindi — bu loyihalar ko'p pul yedi va yopildi.

Va 2000-yil bahorida dot-kom pufagi yorildi.

Internet kompaniyalari birin-ketin qulay boshladi. Pul tugagan startaplar yopildi. Pets.com kabi mashhur brendlar bir necha oy ichida yo'q bo'ldi.

Priceline yopilmadi, lekin uning aksiyasi deyarli nolga tushdi. 2000-yil oxiriga kelib kompaniya eng yuqori bozor qiymatining taxminan 99% ini yo'qotgan edi. Aksiya bir necha dollarga tushdi. 1999-yil aprelida cho'qqida $1 000 tikkan investorning qo'lida 2002-yilga kelib atigi bir necha o'n dollar qolgan edi.

Walker kompaniyadan uzoqlashdi. Xodimlar qisqartirildi. 2003-yilda aksiya narxini "normal" ko'rinishga keltirish uchun teskari split qilindi — 6 ta eski aksiya bitta yangisiga almashtirildi.

Ko'pchilik uchun Priceline dot-kom aqldan ozishining yodgorligi edi. Lekin kompaniyaning yangi rahbariyati boshqa narsani ko'rdi: Amerikada onlayn sayohat bozori hali ham o'sib borardi. Va Atlantika okeanining narigi tomonida, Yevropada, butunlay boshqa model ishlayotgan edi.

1996-yilda Niderlandiyaning Tvente universiteti talabasi Geert-Jan Bruinsma Bookings.nl degan oddiy sayt ochdi. U mehmonxonalar ro'yxatini internetga joylashtirdi va ular uchun mijoz topishni boshladi. 2000-yilda sayt boshqa kompaniya bilan birlashib, Booking.com nomini oldi.

Booking.com'ning modeli Amerika raqobatchilarinikidan tubdan farq qilardi.

Amerikadagi Expedia kabi kompaniyalar "sotuvchi" (merchant) modelida ishlardi: mehmonxonadan xonalarni ulgurji narxda sotib olib, mijozga ustamasi bilan sotishardi. Bu katta yirik mehmonxonalar bilan murakkab muzokaralarni talab qilardi.

Booking.com esa agentlik modelini tanladi: xona mehmonxonaniki bo'lib qoladi, mijoz ko'pincha mehmonxonaga kelib to'laydi, Booking.com esa faqat har bir bron uchun komissiya oladi. Mehmonxona uchun hech qanday oldindan xarajat yo'q — faqat mijoz kelsa to'laydi.

Bu oddiy farq juda katta oqibat berdi. Yevropada mehmonxonalarning aksariyati yirik tarmoqlarga emas, kichik oilaviy biznesga tegishli edi. Ular uchun Booking.com ideal hamkor bo'ldi: ro'yxatdan o'tish oson, xavf yo'q. Natijada sayt minglab kichik mehmonxonalarni juda tez qamrab oldi.

Amerikadagi qulagan kompaniya va Amsterdamdagi kichkina sayt. Ikkalasining yo'li tez orada kesishadi.

Priceline'ning yangi rahbariyati Yevropaga kirishga qaror qildi. 2004-yilda kompaniya Britaniyaning Active Hotels saytini $161 mln ga sotib oldi. 2005-yil iyulida esa navbat Bookings B.V.ga keldi — taxminan €110 mln, ya'ni $133 mln naqd pulga.

O'sha paytda bu xarid katta yangilik emas edi. Lekin keyingi o'n yil buni internet tarixidagi eng yaxshi xaridlardan biriga aylantirdi.

Priceline ikki Yevropa saytini birlashtirdi va Booking.com nomi ostida butun dunyoga yoydi. Eng muhimi, amerikalik rahbarlar Amsterdamdagi jamoaga o'z ishini qilishga erkinlik berdi. Booking.com o'zining ma'lumotga asoslangan madaniyati bilan mashhur bo'ldi: saytdagi tugma rangidan tortib matngacha hammasi minglab tajribalar (A/B testlar) orqali sinab ko'rilardi.

Raqamlar o'zi gapiradi. 2002-yilda $19 mln zarar ko'rgan Priceline 2011-yilda $1 mlrd dan ortiq foyda keltirdi. 2016-yilga kelib kompaniyaning $10,7 mlrd lik umumiy daromadidan $7,8 mlrd i Booking.com'dan kelardi.

$133 mln lik xarid yuzlab milliard dollarlik kompaniyaning poydevoriga aylandi.

Booking.com'dan kelgan pul bilan kompaniya kengaydi: 2007-yilda Osiyodagi Agoda, 2012-yilda narxlarni solishtirish sayti Kayak ($1,8 mlrd), 2014-yilda restoranlar bron qilish xizmati OpenTable ($2,6 mlrd) sotib olindi. 2018-yilda kompaniya o'z nomini rasman Booking Holdings deb o'zgartirdi — eng muhim brendi sharafiga. Tiker ham PCLN'dan BKNG'ga almashtirildi.

Keyin 2020-yil keldi. Pandemiya boshlanib, chegaralar yopildi, samolyotlar yerga qo'ndi, mehmonxonalar bo'shab qoldi. Sayohat biznesi uchun bu tasavvur qilib bo'lmaydigan zarba edi. Booking Holdings'ning yillik daromadi 2019-yildagi taxminan $15 mlrd dan 2020-yilda yarmidan ham kamroqqa tushdi.

Ammo bu safar kompaniya 2000-yildagidek zaif emas edi. Agentlik modeli yordam berdi: Booking.com mehmonxona xonalarini oldindan sotib olmagani uchun, sotilmagan xonalar zarari uning bo'ynida qolmadi. Kompaniya xarajatlarni qisqartirib, inqirozdan o'tdi va sayohat qayta tiklanganda tez orada inqirozdan oldingi darajadan oshib ketdi.

Nega Booking Holdings shunchalik foydali?

• Tarmoq effekti. Mehmonxonalar ko'p bo'lgani uchun sayohatchilar keladi; sayohatchilar ko'p bo'lgani uchun mehmonxonalar ro'yxatdan o'tadi. Bu aylanani noldan qurish juda qiyin. Investorlar bunday himoyani xandaq (moat) deb atashadi — raqibni qal'adan uzoqda tutadigan ariq.
• Yengil model. Kompaniya mehmonxona qurmaydi, samolyot sotib olmaydi — faqat komissiya oladi. Ya'ni katta kapital talab qilmasdan katta foyda keltiradi.
• Global qamrov. Millionlab turar joy, yuzlab mamlakat va o'nlab tillar.

Xavflar ham jiddiy:

• Google. Sayohatchilarning ko'pi qidiruvni Google'da boshlaydi, Booking esa reklamaga katta pul to'laydi. Google o'z sayohat xizmatlarini kuchaytirsa, bu xavf tug'diradi.
• Regulyatorlar. Yevropa Ittifoqi Booking.com'ni yirik onlayn platformalar uchun qat'iy qoidalar ostiga olgan; bir qator mamlakatlarda raqobat bo'yicha tekshiruvlar bo'lgan.
• Sayohat tsikli. Pandemiya ko'rsatganidek, sayohat birinchi bo'lib to'xtaydigan xarajat.

Dot-kom pufagining ramzi bo'lgan kompaniya oxir-oqibat internet davrining eng foydali bizneslaridan biriga aylandi. Lekin bunga asl g'oya emas, to'g'ri vaqtda topilgan boshqa g'oya olib keldi.