Novo Nordisk tarixi: insulin va Ozempic qanday qilib Yevropaning eng qimmat kompaniyasini yaratdi va nega u keyin qulab tushdi

1922-yil. Daniyalik olim August Krogh rafiqasi Marie bilan Amerikada ma'ruzalar safarida yuribdi. Augustning ikki yil oldin olgan Nobel mukofoti bor, Marie esa shifokor. Ularning hayotida bitta og'riqli mavzu bor: Marie'ning o'zi qandli diabetdan aziyat chekadi, uning bemorlari orasida esa bu kasallikning eng og'ir turi bilan og'rigan odamlar ham bor.

O'sha paytda 1-tur diabet o'lim hukmi bilan teng edi. Bolalar bir necha oy, yaxshi holatda bir-ikki yil yashardi. Qattiq parhez umrni biroz cho'zardi, xolos.

Safar davomida Kroghlar har kuni bir xil xabarni eshitishdi: Kanadadagi Toronto universitetida olimlar oshqozon osti bezidan insulin ajratib olishgan va diabetga chalingan o'layotgan bolalar hayotga qaytayotgan ekan. Marie erini Torontoga borishga ko'ndirdi.

August Toronto universiteti rahbariyati bilan uchrashdi va Skandinaviyada insulin ishlab chiqarishga ruxsat oldi. Er-xotin 1922-yil dekabrida Kopengagenga qaytdi va 1923-yilda shifokor Hans Christian Hagedorn bilan birga Nordisk Insulin Laboratoriyasini tuzdi.

Hikoya yaxshi boshlandi, lekin tez orada ichki janjal chiqdi va u keyingi 60 yilni belgilab berdi.

Nordisk'da ishlagan aka-uka Harald va Thorvald Pedersenlar rahbariyat bilan kelisha olmadi va 1925-yilda laboratoriyadan chiqib ketdi. Ular o'z kompaniyasini tuzdi va unga Novo deb nom berdi.

Shunday qilib, kichkina Daniyada bir xil mahsulot, insulin chiqaradigan ikki kompaniya paydo bo'ldi. Ular 60 yildan ortiq bir-biri bilan qattiq raqobatlashdi. Bu raqobat ikkalasini ham kuchliroq qildi. Har biri yangi va yaxshiroq insulin turlarini, uzoq ta'sir qiladigan dorilarni, toza ishlab chiqarish usullarini izladi.

Novo ayniqsa bemor uchun qulaylik masalasida yangilik qildi. 1985-yilda u NovoPenni chiqardi. Bu ruchkaga o'xshash insulin ukoli edi va oddiy shprits va flakon o'rniga bemor dorini cho'ntagida olib yurishi va bir tugmani bosib qabul qilishi mumkin bo'ldi. Bugun ruchka ko'rinishidagi ukollar butun dunyoda odatiy narsa.

1989-yilda eski raqiblar nihoyat birlashdi va Novo Nordisk tuzildi. Bu dunyodagi eng yirik insulin ishlab chiqaruvchilaridan biri edi.

Lekin kompaniyaning o'ziga xos jihati boshqa narsada edi va u tashqaridan ko'rinmasdi.

Novo Nordisk oddiy aksiyadorlik kompaniyasi emas. Uni Novo Nordisk jamg'armasi nazorat qiladi. Bu xayriya jamg'armasi bo'lib, o'zining sho'ba kompaniyasi orqali Novo Nordisk ovozlarining katta qismiga egalik qiladi. Aksiyalar birjada sotiladi, siz ham ularni sotib olishingiz mumkin, lekin asosiy qarorlarda so'nggi so'zni jamg'arma aytadi.

Bu nima beradi? Jamg'arma sotib olinmaydi, u shoshilmaydi va har chorak natijasi uchun xavotirlanmaydi. U o'n yilliklar bilan o'ylaydi. Kompaniya bitta kasallik, diabet ustida o'n yillab ishlay oldi, xatoli loyihalarga ham sabr qila oldi.

Aynan shu sabr Novo Nordisk tarixidagi eng katta kashfiyotga olib keldi. U 1990-yillarda hech kim e'tibor bermagan bitta gormondan boshlandi.

Ichak ovqat yeganingizdan keyin GLP-1 deb ataladigan gormon ishlab chiqaradi. U oshqozon osti beziga insulin chiqarishni buyuradi, ovqatning oshqozondan chiqishini sekinlashtiradi va miyaga "to'yding" degan signal beradi.

Olimlar bu gormon diabet uchun dori bo'lishi mumkinligini ko'p yil oldin tushunishgan. Lekin muammo bor edi: tabiiy GLP-1 qonda bir necha daqiqada parchalanib ketadi. Undan dori yasash uchun bu gormonni organizmda uzoq vaqt saqlanadigan qilish kerak edi.

Novo Nordisk olimlari bu muammo ustida 1990-yillardan beri ishladi. Birinchi natija liraglutid bo'ldi. U kuniga bir marta ukol qilinadigan diabet dorisi sifatida 2009–2010-yillarda Victoza nomi bilan chiqdi. Keyin olimlar molekulani yanada yaxshiladi va semaglutid paydo bo'ldi. Bu dori haftasiga bir marta ukol qilish bilan ishlardi.

2017-yilda AQShda semaglutid diabet dorisi sifatida Ozempic nomi bilan ruxsat oldi. Klinik sinovlarda bir narsa yaqqol ko'rindi: bemorlar qandni nazorat qilishdan tashqari, sezilarli darajada ozishyapti ham edi.

Kompaniya bundan nima chiqishini tushundi: dunyoda yuz millionlab odam semizlikdan aziyat chekadi va ularga samarali yordam beradigan dori deyarli yo'q edi.

2021-yil iyunida semaglutid semizlikni davolash uchun yuqoriroq dozada Wegovy nomi bilan AQShda ruxsat oldi. Sinovlarda bemorlar o'rtacha vaznining taxminan 15% ini yo'qotgan edi. Bu shu paytgacha bo'lgan dorilardan ancha yaxshi natija edi.

Keyin bo'lgan voqealarni "portlash" deb atasa bo'ladi. Ijtimoiy tarmoqlarda Ozempic va Wegovy haqida millionlab post paydo bo'ldi. Mashhurlar ular haqida gapira boshladi. Dorixonalarda dori yetishmay qoldi, Novo Nordisk talabga yetib ulgura olmadi va oylab tanqislik bo'ldi.

Kompaniya daromadi bir necha yil ichida bir necha barobar oshdi. 2023-yilda Novo Nordisk bozor qiymati bo'yicha Yevropaning eng qimmat kompaniyasiga aylandi va hashamatli brendlar giganti LVMH'ni ortda qoldirdi. Uning bozor qiymati Daniyaning butun yillik iqtisodiyotidan oshib ketdi. Iqtisodchilar Daniya iqtisodiyotining o'sishini tushuntirishda alohida Novo Nordisk ta'sirini hisoblay boshlashdi.

2024-yil iyunida kompaniya bozor qiymati taxminan $640 mlrd ga yetdi. 100 yil oldin bir shifokor ayolning maktubi bilan boshlangan hikoya cho'qqiga chiqdi.

Lekin cho'qqida turgan kompaniyaning bir muammosi bor edi va u Amerikaning Indianapolis shahrida edi.

Indianapolisda Amerika farmatsevtika kompaniyasi Eli Lilly joylashgan. Lilly ham GLP-1 ustida ishlagan va bir qadam oldinga ketgan edi. Uning tirzepatid dorisi (diabet uchun Mounjaro, semizlik uchun 2023-yil noyabridan Zepbound) bir vaqtda ikki gormonga ta'sir qilardi va sinovlarda Wegovy'dan ko'proq vazn tushirardi.

Novo Nordisk javob sifatida yangi kombinatsiyalangan dori CagriSemaga umid bog'lagan edi. 2024-yil 20-dekabrda uning asosiy sinovi natijalari chiqdi: o'rtacha 22,7% vazn yo'qotish. Bu yaxshi natija edi, lekin kompaniya ilgari kutganidan pastroq edi. Aksiya bir kunda taxminan 20% tushdi.

Keyin muammolar ketma-ket keldi:

• AQShda dori tanqisligi paytida minglab dorixonalar semaglutidning arzon nusxalarini tayyorlab sotdi va bu Novo savdosining bir qismini olib ketdi.
• 2025-yilda kompaniya bir necha marta prognozini pasaytirdi.
• 2025-yil avgustida bosh direktor almashtirildi. Yangi rahbar Mike Doustdar taxminan 9 000 xodimni qisqartirish rejasini e'lon qildi.
• 2026-yil fevralida Novo shu yil savdosi va foydasi 5–13% kamayishini aytdi va aksiya bir kunda yana 18% gacha tushdi.

Natijada 2024-yil iyunidagi cho'qqidan 2026-yil martigacha aksiya taxminan 74% tushdi. Yevropaning eng qimmat kompaniyasi ikki yil ichida qiymatining to'rtdan uch qismini yo'qotdi.

Novo bo'sh qo'l bilan qolmadi. 2025-yil dekabrida AQShda semizlik uchun birinchi GLP-1 tabletkasi, Wegovy tabletkasi ruxsat oldi va 2026-yil yanvarida sotuvga chiqdi. Endi ukol kerak emas edi. Lekin bozor endi Novo'ga avvalgidek ishonmasdi.

Novo Nordisk ikki xil hikoyani birga aytib beradi.

Birinchisi uzoq muddatli muvaffaqiyat hikoyasi. 1980-yillarda bu kompaniyaga pul qo'ygan va uni ushlab turgan investor 2024-yil cho'qqisigacha pulini yuzlab barobar ko'paytirdi. O'n yilliklar davomida bitta kasallikka e'tibor qaratish, sabr va ilmga sarmoya hamma narsadan ustun chiqdi.

Ikkinchisi esa ogohlantirish. 2024-yilda hamma Novo Nordisk haqida gapirayotganda, uning aksiyasi kelajakdagi barcha muvaffaqiyatlarni oldindan narxiga kiritib bo'lgan edi. Bozor bitta mahsulotga, bitta molekulaga juda bog'liq kompaniyaga ulkan narx berdi. Raqobatchi kuchliroq dori chiqargach, bu narx tez yo'qoldi.

Kompaniyaning keyingi taqdiri ochiq savol. Uning semizlik bo'yicha tajribasi, ishlab chiqarish quvvati va yangi tabletkasi bor. Uning qarshisida esa kuchli raqobat, narx bosimi va shu sohaga kirib kelayotgan o'nlab yangi kompaniyalar bor. Bu hikoyaning oxiri hali yozilmagan.