ADR aksiyalar (TSM, BABA…) halolligini tekshirishning tuzog'i

TSMC, Alibaba, Novo Nordisk, Sony — bu kompaniyalar AQSh birjasida savdo qilinadi, lekin aslida AQSh kompaniyasi emas. Ularning aksiyasi Nyu-York birjasida ADR shaklida turadi. Halol skrining uchun bu oddiy texnik tafsilot emas: biz o'z skrinerimizda aynan shu yerda bir necha marta adashganmiz. Bu maqolada qanday adashganimiz va endi qanday himoyalanganimizni ochiq yozamiz.

ADR nima

AQSh qimmatli qog'ozlar komissiyasi (SEC) ta'rifiga ko'ra, ADR — AQSh depozitar bankida saqlanayotgan xorijiy kompaniya aksiyalarini ifodalovchi qog'oz. Muhim jihati: bitta ADR (ADS) bitta oddiy aksiyaga teng bo'lishi shart emas. U bir nechta aksiyani yoki aksiyaning bir qismini ifodalashi mumkin — narx AQSh bozori uchun qulay bo'lishi uchun (SEC Investor Bulletin).

Bundan ikki muammo kelib chiqadi:

• Valyuta. ADR narxi dollarda, kompaniyaning hisoboti esa o'z valyutasida — Tayvan dollari, yuan, yen, krona.
• Nisbat. Bozor kapitali = narx × aksiya soni. Agar dollardagi ADS narxi oddiy aksiyalar soniga ko'paytirilsa, kapital nisbat barobarida noto'g'ri chiqadi.

Halol skriningda bozor kapitali uchala moliyaviy nisbatdan ikkitasining maxraji (qarz ÷ kapital va naqd pul ÷ kapital). Maxraj xato bo'lsa — hukm ham xato.

1-tuzoq: kapital ming barobar katta chiqishi

Ma'lumot provayderimiz (Yahoo) ba'zi ADR'larda kapitalni mahalliy aksiya soni × ADR narxi deb hisoblaydi. Biz o'lchagan holat: LATAM Airlines (LTM) uchun kapital $30 trilliondan oshib chiqqan — bu dunyodagi eng yirik kompaniyadan bir necha barobar katta. Haqiqiy qiymat ~$16 mlrd atrofida edi.

Bu shunchaki noto'g'ri raqam emas edi: maxraj ming barobar katta bo'lgani uchun qarz nisbati 0,04% ko'rinib, aksiya bazada "halol" bo'lib turgan. Hech qanday xato signali yo'q — jimgina yolg'on hukm.

Tuzatish (2026-yil avgust): ishonib bo'lmaydigan darajada katta kapital endi "ishonchsiz" deb tashlanadi va nisbatlar hisoblanmaydi — natija "aniqlanmagan". Kapitalni taxminan "to'g'rilash"ga urinmaymiz: noma'lum nisbat bilan qilingan tuzatish yana bir yolg'on raqam bo'lardi.

2-tuzoq: valyuta — teskari yo'nalishdagi xato

Ikkinchi xato teskarisini qilgan — halol kompaniyalarni asossiz rad etgan. Provayder balansni (qarz, naqd pul) hisobot valyutasida beradi, kapital esa dollarda. Biz ikkisini to'g'ridan-to'g'ri bo'lgan edik.

Misol: TSMC (TSM) qarzi Tayvan dollarida, kapitali AQSh dollarida. Natijada qarz nisbati 88% chiqqan — haqiqatda bir necha foiz. Xuddi shu holat ASE Technology, UMC, Novo Nordisk kabi kompaniyalarda ham bo'lgan.

Bu xatoni o'z ro'yxatimizni halol ETF tarkibi (SP Funds) bilan solishtirganda topdik: ziddiyatlardan bir nechtasi aynan shu sababdan edi. ETF'lar haqida batafsil: Halol ETF'lar.

Tuzatish (2026-yil 27-sentabr): endi har kompaniyaning hisobot valyutasi saqlanadi, qarz, naqd pul va foizli qog'ozlar joriy kurs bilan dollarga o'tkaziladi. Kurs olinmasa — skrining keyinroq qaytariladi, konvertatsiyasiz nisbat yozilmaydi. Daromad nisbati (foiz daromadi ÷ tushum) o'zgarmaydi: ikkalasi bir valyutada.

Shundan keyin bir qator xorijiy kompaniyalar qayta skriningdan o'tdi, ba'zilari halol ro'yxatga qaytdi, ba'zilari esa endi haqiqiy sabab bilan baholanadi — masalan Alibaba (BABA). Sentabrdagi o'zgarishlar to'lqini haqida: Sentabr 2026: halol ro'yxat o'zgarishlari.

3-tuzoq: ADS nisbati jimgina o'zgarsa

Eng nozik holat — kompaniya ADS nisbatini o'zgartirsa. Hesai (HSAI) 2026-yil 10-iyuldan 1 ADS = 8 aksiya qildi. ADS soni o'zgarmadi, split ham yozilmadi — lekin provayder kapitalni oddiy aksiya soni bilan hisoblab, uni taxminan 8 barobar katta ko'rsatdi. Natijada naqd pul nisbati bir necha barobar past chiqib, yolg'on "halol" xavfi paydo bo'ldi.

Buni avtomatik aniqlab bo'lmaydi, shuning uchun qo'lda yuritiladigan ADR nisbatlari jadvali qo'shildi (2026-yil 1-oktabr):

• yozuvda nisbat, kuchga kirgan sana, taxminiy ADS soni va manba bor;
• skriner nisbatni ko'r-ko'rona qo'llamaydi: provayder sonini "allaqachon ADS" va "oddiy aksiya ÷ nisbat" deb ikki xil o'qiydi va yozuvdagi ADS soniga yaqinini oladi. Provayder xatoni o'zi tuzatsa — ikkinchi marta bo'linmaydi;
• hech biri mos kelmasa — kapital ishonchsiz, natija "aniqlanmagan";
• yozuv 180 kunda eskiradi yoki tekshiruvdan keyin split qayd etilsa qayta tekshiruvga tushadi.

1:1 nisbatli ADR'lar (masalan, Wipro (WIT)) uchun ham yozuv qilinadi — u hech narsani o'zgartirmaydi, faqat "tekshirildi" degan belgi.

4-qatlam: SEC F-6 hujjati

Har bir ADR dasturi SEC'da F-6 shakli bilan ro'yxatdan o'tadi (SEC bulletinida ham shunday yozilgan). Nisbat o'zgarganda ham shu oiladagi hujjat topshiriladi. 2026-yil 2-oktabrdan:

• hisoboti dollarda bo'lmagan yoki ADR yozuvi bor aksiyalar uchun SEC'dan F-6 hujjatlari so'raladi;
• oxirgi 12 oyda F-6 topshirilgan, lekin ADR yozuvimiz undan keyin tasdiqlanmagan bo'lsa — kapital tasdiqlanmagan hisoblanadi, natija "aniqlanmagan";
• zaxira qatlam: kapital kompaniya aktivlaridan 1000 barobardan ko'p bo'lsa — kapital ishonchsiz.

Bu qatlam joriy etilgan kuni halol yoki shubhali ro'yxatdan jami 6 ta aksiyani ushlagan (commit tavsifi bo'yicha).

Yana bir tekshiruv: SEC bilan solishtirish

Valyuta va nisbatdan tashqari, provayder hisobot raqamlarini miqyos bo'yicha ham adashtirishi mumkin (masalan, million o'rniga milliard). Shuning uchun aktivlar SEC'ning rasmiy XBRL ma'lumoti bilan ayni davr bo'yicha solishtiriladi. Aniq 1000 barobar yoki valyuta belgisi xatosi bo'lsa — tuzatiladi va sababi yoziladi; tushuntirib bo'lmaydigan farq bo'lsa — "aniqlanmagan". Xorijiy emitentlar faqat yillik (20-F) hisobot beradi, shuning uchun ular yillik sana bilan solishtiriladi.

Investor uchun xulosa

• ADR — oddiy aksiya emas. Boshqa ilovada xorijiy kompaniyaning qarz nisbati g'alati past yoki g'alati baland bo'lsa — birinchi gumon valyuta va ADS nisbati.
• "Aniqlanmagan" — himoya, xato emas. Kapitalga ishonchimiz yo'q bo'lsa, biz "halol" demaymiz. Bu fail-closed tamoyili.
• Formulani o'zingiz tekshiring. Har bir aksiya sahifasida nisbatlar haqiqiy raqamlar bilan, dollarda ko'rsatiladi: qarz ÷ kapital = foiz. Masalan, TSM yoki Novo Nordisk (NVO) sahifasida joriy statusni va hisob-kitobni ko'ring.
• Status o'zgarishi mumkin — ayniqsa xorijiy aksiyalarda: Nega aksiyaning halol statusi o'zgaradi?

Biz bu xatolarni yashirmaymiz: har biri topilgan sana va sababi bilan tuzatilgan. Xorijiy kompaniyalar bo'yicha ish davom etmoqda — ADR nisbatlari yozuvlari qo'lda tekshirilgani uchun hali hamma ADR uchun yozuv yo'q.

Bu maqola ma'lumot uchun va fatvo emas. Yakuniy diniy qaror uchun o'z olimingizga murojaat qiling. Investitsiya tavsiyasi ham emas.