Evergrande qulashi: dunyoning eng qarzdor quruvchisi va qurilmay qolgan million xonadon

Hui Ka Yan 1958-yilda Xitoyning Xenan provinsiyasidagi kambag'al qishloqda tug'ilgan. Bolaligi qiyinchilikda o'tgan, keyin po'lat zavodida ishlagan. 1990-yillarda u janubga — tez o'sayotgan Guanchjou shahriga keldi va 1996-yilda o'z ko'chmas mulk kompaniyasini ochdi. Keyinchalik u Evergrande (xitoychada Hengda — "abadiy buyuk") nomini oldi.

Vaqt mukammal edi. Xitoy tarixdagi eng katta urbanizatsiyani boshdan kechirayotgan edi: yuz millionlab odamlar qishloqdan shaharga ko'chardi, har bir oila o'z uyini xohlardi. Uy-joy xitoyliklar uchun eng ishonchli jamg'arma deb hisoblanardi — "uy narxi faqat oshadi" degan fikr deyarli hammaning ongida edi.

Evergrande bu to'lqin ustida suzdi. U kichik shaharlarda o'rta sinf uchun ko'p qavatli turar-joy majmualari qurdi, katta-katta yer maydonlarini sotib oldi. 2009-yilda kompaniya Gonkong birjasiga chiqdi.

Lekin Evergrande'ning o'sish usulida bir xususiyat bor edi — u keyinchalik butun kompaniyani yiqitadi. U yangi uyni qurish uchun pulni qayerdan olardi?

Evergrande sxemasini oddiy tilda tushuntirsak:

1. Qarzga pul olib, yer sotib olinadi.
2. Uylar hali qurilmasdan oldindan sotiladi — xaridorlar to'liq yoki katta qismini to'laydi.
3. Bu pul bilan yana yangi yer sotib olinadi va yangi loyiha boshlanadi.
4. Eski loyihani tugatish uchun esa keyingi loyihadan keladigan pul ishlatiladi.

Bunday model velosipedga o'xshaydi: oldinga harakatlanayotgan ekansan — turibsan. To'xtasang — yiqilasan. Yangi sotuvlar va yangi qarzlar oqib tursa, hammasi ishlaydi. Oqim to'xtasa, qurilmagan uylar, to'lanmagan qarzlar va pul to'lab qo'ygan minglab oilalar qoladi.

Evergrande Xitoyning yuqori daromadli, ammo xavfli obligatsiyalar ("junk bond") bozoridagi eng faol qarz oluvchilardan biri edi. Banklar, obligatsiya egalari, yetkazib beruvchilar, quruvchi pudratchilar — hammasidan qarz olardi. Hatto o'z xodimlarini kompaniyaning moliyaviy mahsulotlarini sotib olishga undagan.

O'sish bilan birga qarz ham o'sdi. Va kompaniya to'xtab qolishni xayoliga ham keltirmadi — aksincha, u tezlikni yanada oshirdi.

2010-yillarda Evergrande faqat quruvchi bo'lib qolmadi. Hui Ka Yan imperiya qurayotgan edi.

• Futbol. 2010-yilda Guanchjou futbol klubini sotib olib, unga juda katta pul tikdi. Klub 2013-yilda Osiyo Chempionlar ligasida g'olib bo'ldi. Keyin dunyodagi eng katta futbol stadionlaridan biri qurila boshladi.
• Mineral suv. 2014-yilda "Evergrande Spring" brendi milliardlab yuan sarmoya va mashhur aktyor reklamasi bilan ishga tushirildi. Ikki yildan keyin katta zarar bilan sotildi.
• Sug'urta, sog'liqni saqlash, kino, turizm, hatto cho'chqa fermalari.
• Elektromobillar. 2019-yilda kompaniya elektromobil ishlab chiqarishga milliardlab dollar tikishini e'lon qildi.

Eng ko'zga tashlanadigan loyiha — Xaynan orolidagi Okean Guli (Ocean Flower Island): dengizda gul shaklida quyilgan sun'iy orol, ustida mehmonxonalar, muzeylar, kvartiralar.

2017-yilda Evergrande aksiyasi bir necha barobar o'sdi va Hui Ka Yan Xitoyning eng boy odamlari ro'yxati boshiga chiqdi. 2018-yilda Evergrande dunyodagi eng qimmat ko'chmas mulk kompaniyasiga aylandi.

Shu orada qarz $300 mlrd chegarasiga yaqinlashib borardi. Tashqaridan imperiya, ichkaridan esa — velosiped tobora tezroq pedal bosishni talab qilardi.

Xitoy hukumati uy-joy bozoridagi qarz tog'ini kuzatib turardi. "Uy yashash uchun, chayqovchilik uchun emas" — bu shior yillar davomida takrorlanib kelgan edi.

2020-yil avgustida hukumat quruvchilar uchun mashhur "uch qizil chiziq" qoidasini joriy qildi:

1. Majburiyatlar aktivlarning 70% idan oshmasligi kerak (oldindan olingan to'lovlarsiz).
2. Sof qarz kapitaldan oshmasligi kerak.
3. Naqd pul qisqa muddatli qarzdan kam bo'lmasligi kerak.

Har bir chiziq buzilgan sari quruvchi yangi qarz olishda cheklanadi. Evergrande uchala chiziqni ham buzgan edi.

Bu velosiped zanjirini uzish bilan barobar edi. Yangi qarz deyarli yopildi. Kompaniya pul topish uchun uylarni katta chegirmalar bilan sotishga, aktivlarini sotishga, xaridorlar va yetkazib beruvchilardan ko'proq oldindan to'lov olishga urindi. 2021-yilda Xitoyda uy-joy sotuvlari ham tusha boshladi.

2021-yil yozida butun dunyo bitta savolni berardi: Evergrande o'z qarzlarini to'lay oladimi?

2021-yil sentabr oyida Evergrande xorijiy obligatsiyalari bo'yicha taxminan $83 mln foiz to'lovini o'z vaqtida to'lay olmadi. Bu ulkan qarz yonida kichik raqam edi — lekin u kompaniyada naqd pul tugaganini ko'rsatdi.

Shenchjendagi bosh ofis oldida norozilar to'plandi: oldindan pul to'lagan uy xaridorlari, kompaniyaning moliyaviy mahsulotlariga pul tikkan oddiy odamlar, pudratchilar. 20-sentabrda Evergrande xavotiri sabab dunyo birjalari tushdi. Jurnalistlar uni "Xitoyning Lehman momenti" deb atay boshladi.

Farq shunda ediki, Xitoy hukumati Lehman kabi bir kunlik qulashga yo'l qo'ymadi. Evergrande sekin-asta, yillab "qulab bordi": muddati o'tgan obligatsiyalar, sotilgan aktivlar, to'xtatilgan qurilishlar. Dekabrda reyting agentliklari kompaniyani defolt holatida deb e'lon qildi. 2022-yil martida aksiyalar savdosi to'xtatildi — 17 oyga.

2023-yil iyulida Evergrande kechikib hisobot e'lon qildi va raqamlar hammani hayratga soldi: 2021–2022-yillarda jami taxminan $81 mlrd sof zarar, 2022-yil oxirida jami majburiyatlar 2,43 trln yuan — taxminan $340 mlrd.

Lekin eng og'ir yuk raqamlarda emas, odamlarda edi.

Evergrande modelining eng og'riqli tomoni shu edi: uylar oldindan sotilgan. Butun Xitoy bo'ylab yuz minglab oilalar hali qurilmagan kvartira uchun pul to'lab, kalit kutib o'tirardi. Turli baholarga ko'ra, Evergrande topshirmagan xonadonlar soni bir milliondan oshgan.

Ko'p oilalar uchun bu umrlik jamg'arma edi. 2022-yilda turli shaharlarda xaridorlar qurilmay qolgan uylar uchun ipoteka to'lashni to'xtatish haqida e'lon qilishdi — bu Xitoy banklari uchun ham xavf tug'dirdi. Hukumat mahalliy idoralar va davlat banklarini qurilishni yakunlashga yo'naltirdi.

Okean Guli oroli ham muammoga aylandi: 2022-yil boshida mahalliy hokimiyat u yerdagi o'nlab binolarni ruxsatnomalar noqonuniy berilgani sababli buzishni buyurdi. Guanchjoudagi ulkan futbol stadioni qurilishi ham to'xtab qoldi, keyinchalik loyiha boshqa egaga o'tib, nomi o'zgartirildi.

Endi savol bitta edi: kompaniyani qutqarish mumkinmi yoki uni tugatish kerakmi?

Evergrande xorijiy kreditorlar bilan qarzni qayta tuzish bo'yicha kelishuvga erisha olmadi. 2023-yil avgustida u AQShda chet ellik kompaniyalar uchun mo'ljallangan bankrotlik himoyasiga murojaat qildi. Sentabrda esa asoschisi Hui Ka Yan politsiya nazorati ostiga olingani xabar qilindi.

2024-yil 29-yanvar. Gonkong Oliy sudi ishonchli qayta tuzish rejasi yo'qligi sababli Evergrande'ni tugatish to'g'risida qaror chiqardi. Tugatuvchilar kompaniya aktivlarini sotib, qarzlarni qoplashga urindi — lekin aktivlarning asosiy qismi Xitoy materigida, ko'pchiligi allaqachon garovga qo'yilgan yoki muzlatilgan edi.

2024-yil martida Xitoy qimmatli qog'ozlar regulyatori Evergrande'ning asosiy sho'ba kompaniyasi 2019-yilda daromadini taxminan yarmiga, 2020-yilda esa qariyb 80% ga oshirib ko'rsatganini aniqladi va katta jarima soldi. 2025-yil avgustida Evergrande aksiyalari Gonkong birjasidan butunlay chiqarildi.

2026-yil 20-avgustda Shenchjen sudi Hui Ka Yan'ni moliyaviy firibgarlik va boshqa jinoyatlar uchun umrbod ozodlikdan mahrum qildi.

Bir vaqtlar Xitoyning eng boy odami bo'lgan qishloq bolasining hikoyasi shu yerda tugadi. Ammo u boshlab bergan inqiroz — Xitoyning ko'chmas mulk sohasidagi tanazzul — boshqa quruvchilarni ham ortidan tortib ketdi.

Evergrande'ni bitta jumlada tasvirlash mumkin: o'sish uchun qarz, qarzni to'lash uchun yana o'sish. Bunday aylana bozor yuqoriga ketayotganda abadiy ishlayotgandek tuyuladi. Bozor to'xtashi yoki qarz eshigi yopilishi bilan esa u o'zini o'zi yeb qo'yadi.

E'tibor bering: Evergrande'ni yiqitgan narsa — bitta yomon yil emas. Uni yiqitgan narsa — bitta yomon yilga chidash uchun joy qoldirmagan tuzilma edi. "Uch qizil chiziq" qoidasi faqat oddiy savollarni berdi: qarzing kapitalingdan ko'pmi? Naqd puling qisqa muddatli qarzingni yopa oladimi? Evergrande uchalasiga ham "yo'q" deb javob berdi.

Aynan shu savollarni har bir investor o'zi ham bera oladi. Halol investitsiya mezonlarida ham foiz asosidagi qarz cheklanadi — bu cheklov amalda investorni haddan tashqari qarzga botgan kompaniyalardan uzoqlashtiradi. Qanday nisbatlar tekshirilishini metodologiya sahifasida ko'ring.