Monster Beverage tarixi: sharbat sotgan kichik kompaniya qanday qilib Apple va Nvidia'dan ham ko'proq o'sdi

Agar sizdan "2000-yildan beri AQShda qaysi aksiya eng ko'p o'sgan?" deb so'rasa, nima deb javob berasiz? Apple? Amazon? Nvidia?

Ko'pchilik shunday javob beradi. Lekin bir necha tadqiqotga ko'ra, eng yaxshi natijalardan birini kaliforniyalik energetik ichimlik kompaniyasi ko'rsatgan. The Motley Fool hisobiga ko'ra, 2000-yil boshida Monster Beverage aksiyasiga qo'yilgan $1 000 2023-yilga kelib $1 mln dan ko'proqqa aylangan. Xuddi shu davrda Apple taxminan 200 barobar o'sgan — bu ham ajoyib natija, lekin Monster'nikidan ancha past.

Monster hech qanday murakkab texnologiya ixtiro qilmagan. Uning mahsuloti — shakar, kofein va vitaminlar aralashmasi solingan alyumin banka. Xo'sh, qanday qilib u Silikon vodiysining gigantlaridan o'zib ketdi?

Bu hikoya 1930-yillarda, Gollivud kinostudiyalariga sharbat tashigan bir oiladan boshlanadi.

1935-yil. Hubert Hansen va uning uch o'g'li Los-Anjelesda yangi siqilgan sharbat sotishni boshlashadi. Mijozlari — kinostudiyalar va mahalliy do'konlar. Keyingi o'n yilliklarda Hansen's nomi tabiiy sharbatlar va gazlangan ichimliklar brendi sifatida Kaliforniyada tanildi, lekin u hech qachon yirik kompaniyaga aylanmadi. Brend bir necha marta egasini almashtirdi va qiyin ahvolga tushdi.

1980-yillar oxirida Janubiy Afrikadan Kaliforniyaga ikki kishi ko'chib keladi: korporativ huquqshunos Rodney Sacks va moliyachi Hilton Schlosberg. Ular Amerikada biror kichik biznes sotib olib, uni o'stirmoqchi edi.

1990-yilda ular boshchiligidagi investorlar guruhi Hansen Natural kompaniyasini nazoratga oldi. 1992-yilda kompaniya Hansen's sharbat va gazlangan ichimliklar biznesini taxminan $14,5 mln ga sotib oldi.

Bu juda oddiy, hatto zerikarli biznes edi: sharbatlar, tabiiy limonadlar, choy. Kichik kompaniya, kichik daromad, birjada deyarli hech kim e'tibor bermaydigan aksiya. Lekin Sacks va Schlosberg Avstriyadan kelayotgan yangi to'lqinni diqqat bilan kuzatayotgan edi.

1987-yilda avstriyalik tadbirkor Dietrich Mateschitz Tailanddagi energetik ichimlik retseptini Yevropaga moslab, Red Bull'ni chiqargan edi. 1997-yilda Red Bull Amerikaga keldi va tez orada butunlay yangi toifa — energetik ichimliklar bozorini yaratdi. Kichkina, ingichka banka, qimmat narx va ekstremal sport bilan bog'langan "jasur" obraz.

Hansen ham shu to'lqinga qo'shilishga urindi. 1997-yilda u o'zining Hansen's Energy ichimligini chiqardi. Natija kamtarona bo'ldi: "Hansen's" nomi sog'lom sharbat va oilaviy brendni eslatardi, energetik ichimlik xaridori esa — yosh, g'ayratli yigitlar — butunlay boshqa narsani izlardi.

Sacks va Schlosberg tushunishdi: Red Bull'ni ko'chirish bilan uni yengib bo'lmaydi. Kerak bo'lgan narsa — butunlay boshqacha brend, boshqacha banka va boshqacha xarakter.

2002-yilda Hansen Natural yangi mahsulot chiqardi: Monster Energy. Qora banka, uning ustida yashil, xuddi yirtqich hayvon tirnog'i bilan tirnalgandek "M" belgisi.

Lekin asosiy yangilik dizaynda emas, hajmda edi. Red Bull kichkina, taxminan 250 ml lik bankada sotilardi. Monster esa ikki barobar katta — taxminan 470 ml lik bankani deyarli shu narxda taklif qildi. Xaridor uchun hisob oddiy edi: bir xil pulga ikki barobar ko'p ichimlik.

Ikkinchi qurol — marketing. Monster televizor reklamasiga katta pul sarflash o'rniga ekstremal sport musobaqalari, motosport, skeytbord, musiqa festivallari va sportchilarga homiylik qildi. Brend o'z auditoriyasi — yoshlar yashaydigan joyda paydo bo'ldi.

Uchinchi qurol ko'rinmas edi: kompaniyaning o'zi zavod qurmadi. Ichimliklarni shartnoma asosida boshqa zavodlar ishlab chiqarar, do'konlarga esa mustaqil distribyutorlar yetkazardi. Hansen'ga faqat brend, retsept va marketing qolardi — bu kam kapital talab qiladigan, juda yuqori marjali model edi.

Natija birja tarixidagi eng hayratlanarli o'sishlardan biri bo'ldi.

2002-yil oxirida Hansen Natural aksiyasi bor-yo'g'i bir necha sent turardi (keyingi splitlarni hisobga olganda). Keyin sotuvlar portlashi boshlandi: Monster AQShdagi yoqilg'i quyish shoxobchalari va supermarketlarda tez tarqaldi, kompaniya daromadi har yili bir necha o'n foizga o'sdi.

2003-yildan 2005-yil oxirigacha Hansen aksiyasi taxminan 45 barobar ko'tarildi. Bu raqamni qayta o'qing: uch yil ichida $1 000 taxminan $45 000 ga aylangan.

Albatta, yo'l tekis bo'lmadi. 2008-yilgi moliyaviy inqirozda aksiya keskin tushdi. 2012-yilda AQSh oziq-ovqat va dori-darmon idorasi (FDA) energetik ichimliklar bilan bog'liq deb taxmin qilingan sog'liq muammolari va o'lim holatlari haqidagi xabarlarni o'rganayotgani ma'lum bo'ldi, oilalar kompaniyani sudga bera boshladi. Aksiya bir necha oyda sezilarli pasaydi va energetik ichimliklarning zarari haqidagi bahs bugungacha davom etmoqda.

2012-yilda kompaniya o'z nomini rasman o'zgartirdi: Hansen Natural endi Monster Beverage bo'ldi. Sharbatlar tarixda qoldi — kompaniyani butunlay energetik ichimlik o'zgartirib yuborgan edi.

Monster tez o'sdi, lekin bitta zaif joyi bor edi: tarqatish. Ichimlik do'kon peshtaxtasiga qanchalik ko'p va tez yetib borsa, shunchalik ko'p sotiladi. Dunyoda bu ishni hammadan yaxshi qiladigan kompaniya bitta — Coca-Cola.

2014-yil avgustida ikki kompaniya tarixiy kelishuvni e'lon qildi va u 2015-yilda kuchga kirdi:

• Coca-Cola Monster'ning 16,7% ulushini $2,15 mlrd ga sotib oldi.
• Coca-Cola o'zining energetik ichimlik brendlarini Monster'ga berdi.
• Monster esa o'zining sharbat va choy brendlarini — jumladan, eski Hansen's'ni ham — Coca-Cola'ga berdi.
• Eng muhimi: Monster dunyo bo'ylab Coca-Cola'ning ulkan shishalash va tarqatish tarmog'iga ulandi.

Bu Monster uchun xalqaro bozorlar eshigini ochdi. Yuzlab mamlakatlarda Monster bankalari Coca-Cola yuk mashinalarida do'konlarga yetkazila boshladi. Kichik Kaliforniya kompaniyasi endi dunyoning eng katta tarqatish tizimidan foydalanardi — o'zi bir dona ham yuk mashinasi sotib olmasdan.

Muvaffaqiyat raqiblarni jalb qiladi. 2010-yillar oxirida Bang Energy degan yangi brend yoshlar orasida tez mashhur bo'ldi va Monster'dan ulush tortib ola boshladi.

Monster sudga murojaat qildi. 2022-yil sentabrida hakamlar hay'ati Bang'ni yolg'on reklamada aybdor deb topdi va Monster foydasiga taxminan $293 mln undirishni belgiladi. Bang ishlab chiqaruvchisi bankrot bo'ldi, 2023-yilda esa Monster uning aktivlarini sotib oldi.

Bugun Monster dunyoning eng katta energetik ichimlik kompaniyalaridan biri bo'lib, Red Bull bilan birga bozorning katta qismini egallaydi. Lekin oldinda savollar ham bor:

• Shakar va kofeinga qarshi sog'liq kampaniyalari va qonunchilik cheklovlari kuchayib bormoqda — ayrim mamlakatlarda voyaga yetmaganlarga sotish taqiqlangan.
• Celsius kabi yangi "sog'lom" energetik brendlar yosh xaridorlar orasida o'smoqda.
• Kompaniya juda katta bo'lib qoldi: 2000-yillardagidek o'sish endi matematik jihatdan deyarli imkonsiz.

Shunga qaramay, Monster hikoyasi bir narsani aniq ko'rsatadi: superkompaniya bo'lish uchun murakkab texnologiya shart emas.