Hertz: 100 yillik ijara giganti bankrot bo'ldi — keyin aksiyadorlar kutilmaganda pulini qaytarib oldi

1918-yil, Chikago. Walter Jacobs ismli yigit o'n ikkita Ford Model T avtomobilini ta'mirlab, ularni odamlarga vaqtincha ijaraga bera boshladi. Haydovchisiz, o'zing boshqarasan — bu o'sha paytda yangi g'oya edi.

1923-yilda biznesni taksi kompaniyasi egasi John Hertz sotib oldi va nomini o'ziga moslab qo'ydi: Hertz Drive-Ur-Self System — "o'zing hayda". Keyingi o'n yilliklarda Hertz sohada birinchilardan bo'ldi: birinchi ijara krediti kartasi, aeroportdagi birinchi ijara punkti, bir shahardan olib boshqa shaharda topshirish xizmati.

Hertz egalari ko'p marta almashdi: General Motors, RCA, United aviakompaniyasining bosh kompaniyasi, keyin Ford. Brend esa doim joyida qoldi — sariq yozuv dunyoning yuzlab aeroportida sayohatchilarni kutib olardi.

Hertz kabi biznesda eng muhim narsa — avtopark. Yuz minglab mashina. Va bu mashinalar pulga sotib olinadi. Savol: qanday pulga?

2005-yilda Ford Hertz'ni sotishga qaror qildi. Xaridorlar — uchta xususiy kapital (private equity) fondi: Clayton, Dubilier & Rice, Carlyle va Merrill Lynch fondi. Bitim qarzlar bilan birga taxminan $15 mlrd ga baholandi.

Bunday xaridni LBO — leveraged buyout, ya'ni "qarz bilan sotib olish" deyishadi. Uning mantig'i oddiy: fondlar kompaniyani sotib olish uchun o'z pulining kichik qismini qo'yadi, qolganini qarzga oladi. Eng muhimi — bu qarz keyin sotib olingan kompaniyaning o'z bo'yniga yuklanadi. Ya'ni Hertz o'zini sotib olish uchun olingan qarzni o'zi to'lashi kerak bo'ladi.

Bir yil o'tmay, 2006-yilda fondlar Hertz'ni qayta birjaga chiqardi. Kompaniya ancha og'irroq qarz bilan qaytdi.

Ijara biznesida esa qarz alohida rol o'ynaydi. Hertz avtoparkining katta qismini mashinalarning o'zi garov bo'lgan qarzlar bilan moliyalardi. Shartnoma shartlariga ko'ra, agar mashinalar qiymati tushsa, kreditorlar qarzning bir qismini darhol qaytarishni talab qilishi mumkin edi.

Normal yillarda bu sezilmaydi. Lekin mashinalar ham ijaraga olinmay, ham arzonlashib ketgan yilni tasavvur qiling-chi?

2010-yillarda Hertz muammolardan chiqmadi. 2012-yilda raqobatchi Dollar Thrifty'ni taxminan $2,3 mlrd ga sotib oldi. 2014–2015-yillarda esa kompaniya buxgalteriya xatolari sabab oldingi yillar hisobotlarini qayta ko'rib chiqishga majbur bo'ldi: ilgari e'lon qilingan soliqqacha foydaning taxminan $235 mln i qoidalarga mos kelmagan. 2018-yilda AQSh qimmatli qog'ozlar komissiyasi (SEC) bu ish bo'yicha Hertz'ga $16 mln jarima soldi.

Shu paytda Hertz'ga mashhur faol investor Carl Icahn kirdi. U yillar davomida taxminan $2,3 mlrd sarflab, kompaniyaning eng katta aksiyadoriga aylandi va direktorlar kengashida o'rin oldi.

Hertz ishlab turardi, lekin uning ostidagi poydevor mo'rt edi: raqobat kuchli, foyda kam, qarz katta. Bunday kompaniya qo'shimcha zarbaga deyarli bardosh bera olmaydi.

2020-yil boshida o'sha zarba yetib keldi.

2020-yil mart. Koronavirus pandemiyasi butun dunyoda sayohatni to'xtatdi. Aeroportlar bo'shab qoldi. Hertz daromadining katta qismi aynan aeroportlardan kelardi.

Bir necha hafta ichida yuz minglab ijara mashinasi turib qoldi. Ularni saqlash uchun kompaniyalar aeroport atrofidagi ochiq maydonlardan ham foydalanishdi. Aprel oyida Florida aeroporti yonidagi shunday maydonda katta yong'in chiqib, turli ijara kompaniyalarining 3 000 dan ortiq mashinasi kuyib ketdi — ulardan taxminan 1 200 tasi Hertz'niki edi.

Eng xavfli zarba esa moliyaviy edi. Pandemiyada ishlatilgan avtomobillar narxi ham tushdi. Bu degani — Hertz qarzlarining garovi bo'lgan avtopark qiymati pasaydi va kreditorlar shartnomaga ko'ra qo'shimcha to'lov talab qilish huquqiga ega bo'ldi. Daromad yo'q, garov arzonlashdi, qarz esa joyida.

30-aprelda Hertz avtopark ijarasi bo'yicha to'lovlarni o'tkazib yuborganini e'lon qildi. Kreditorlar bilan kelishuvga erishilmadi.

2020-yil 22-may: 102 yillik Hertz bankrotlik to'g'risida ariza berdi. Taxminan $19 mlrd qarz bilan.

Odatda hikoya shu yerda tugaydi. Hertz'da esa eng g'alati qism endi boshlanayotgan edi.

Bankrotlikdan keyin Hertz aksiyasi tabiiy ravishda qulab, bir dollardan pastga tushdi. Carl Icahn o'z ulushini katta zarar bilan sotib chiqdi.

Keyin esa kutilmagan narsa ro'y berdi. 2020-yil iyunida, uydan chiqa olmay qolgan millionlab yangi investorlar telefon ilovalari orqali Hertz aksiyasini sotib ola boshladi. Ko'pchilik uchun bu shunchaki "arzon", "tanish brend" edi. Bir necha kunda aksiya taxminan 59 sentdan $5,50 gacha — deyarli o'n barobarga ko'tarildi.

Hertz rahbariyati bundan foydalanishga qaror qildi: bankrot kompaniya bo'la turib, $1 mlrd gacha yangi aksiya sotishni rejaladi. Uning o'z hujjatida ochiq ogohlantirish bor edi: aksiya oxir-oqibat butunlay qadrsiz bo'lishi mumkin. Bu ishlarni kuzatgan SEC savol berdi, va $29 mln lik aksiya sotilgandan keyin dastur to'xtatildi. Oktabrda aksiya Nyu-York birjasidan chiqarildi.

Odatiy bankrotlikda kim pul oladi? Avval ta'minlangan kreditorlar, keyin boshqa kreditorlar, eng oxirida — agar biror narsa qolsa — aksiyadorlar. Deyarli har doim aksiyadorlarga hech narsa qolmaydi. Hertz aksiyasini sotib olganlarning ko'pchiligi aynan shunday yakunni kutishi kerak edi.

Lekin keyin bozorning o'zi bu hikoyani qayta yozdi.

2021-yil boshida AQShda kutilmagan holat yuzaga keldi: chip taqchilligi sabab zavodlar yangi avtomobil yetkazib bera olmay qoldi, odamlar esa yana sayohatga chiqa boshladi. Ishlatilgan avtomobillar narxi rekord darajaga ko'tarildi.

Bir yil oldin Hertz'ni qulatgan narsa endi uni qutqardi. Kompaniyaning avtoparki birdan ancha qimmatlashdi, ijara talabi ham tiklandi. Hertz'ni bankrotlikdan sotib olish uchun investorlar o'rtasida raqobat boshlandi.

G'olib bo'lgan Knighthead va Certares fondlari rejasi kreditorlarga to'liq to'lashni va aksiyadorlarga ham ulush qoldirishni ko'zda tutardi: naqd pul, yangi kompaniyadan kichik ulush va qo'shimcha xarid huquqi (varrant) — jami bitta aksiyaga taxminan $8. Aksiyadorlarning 97% dan ko'pi rejani ma'qulladi. 2021-yil iyun oxirida Hertz bankrotlikdan chiqdi.

Bu korporativ tarixdagi juda kam uchraydigan holat edi. Va shuni yodda tutish kerak: bu aksiyadorlar to'g'ri tahlil qilgani uchun emas, mutlaqo kutilmagan bozor sharoiti tufayli yuz berdi.

Hertz qayta tug'ildi. Endi u o'zini kelajak kompaniyasi sifatida ko'rsatmoqchi edi.

2021-yil oktabrida Hertz'ning yangi rahbariyati 100 000 ta Tesla elektromobili sotib olishini e'lon qildi. Bu xabar Tesla'ning bozor qiymatini bir kunda $1 trln dan oshirib yubordi. Noyabrda Hertz HTZ tikeri bilan Nasdaq birjasiga qaytdi.

Ammo ijara biznesida elektromobillar kutilgandek ishlamadi. Tesla bir necha marta narxlarni keskin tushirdi — bu Hertz parkidagi elektromobillar qiymatini ham tushirdi. Ta'mirlash qimmat va uzoq bo'lib chiqdi. 2024-yil yanvarida Hertz elektromobil parkining uchdan bir qismini — taxminan 20 000 mashinani sotishini e'lon qildi. Bir necha hafta o'tib bosh direktor iste'foga chiqdi.

Hertz bugun ham ishlamoqda va birjada HTZ tikeri bilan savdo qilinadi. Lekin uning tarixi bitta ijara kompaniyasi uchun haddan tashqari ko'p dramaga ega: LBO qarzi, buxgalteriya muammolari, bankrotlik, "meme" aksiya va qimmatga tushgan strategik tikish.

Hertz'ni pandemiya bankrot qilmadi. Pandemiya boshqa ijara kompaniyalariga ham zarba berdi, lekin hammasi bankrot bo'lmadi. Hertz'ni yiqitgan narsa — zarba kelgan paytda qarzi qanchalik katta va garovi qanchalik mo'rt bo'lgani edi. LBO'dan qolgan og'ir qarz va avtopark qiymatiga bog'langan qarz shartlari kompaniyaga nafas olish uchun joy qoldirmadi.

Ikkinchi saboq — bankrot kompaniya aksiyasini sotib olish haqida. 2020-yilda Hertz aksiyasini olganlarning ba'zilari pul topdi. Lekin bu omad edi, strategiya emas. Bankrotlikda aksiyadorlar deyarli har doim oxirgi navbatda turadi va odatda hech narsa olmaydi — Lehman Brothers, Toys "R" Us yoki WeWork aksiyadorlari kabi.

Halol skrining kompaniyaning foiz asosidagi qarzini cheklaydi va shu orqali Hertz kabi qarz bilan sotib olingan, qarzga bog'langan bizneslardan uzoqlashtiradi. Tafsilotlar — metodologiya sahifasida.