Microsoft tarixi: "o'ldi" deb hisoblangan gigant qanday qilib ikkinchi marta dunyo cho'qqisiga chiqdi

1975-yil boshi. Garvard talabasi Bill Gates va uning maktabdagi do'sti Paul Allen "Popular Electronics" jurnalini varaqlab, muqovada Altair 8800 degan kompyuterni ko'rishadi. Bu uyda yig'ish mumkin bo'lgan birinchi arzon kompyuterlardan biri edi. Lekin unda bitta muammo bor edi: uni ishlatish uchun dastur yo'q edi.

Ikki do'st bir qadamni tavakkal qildi. Ular Altair ishlab chiqaruvchisi MITS kompaniyasiga qo'ng'iroq qilib, kompyuter uchun BASIC dasturlash tilini tayyorlab berishlarini aytishdi. Aslida ularda hali hech narsa yo'q edi — hatto Altair kompyuterining o'zi ham. Ular bir necha hafta tinimsiz ishlab, dasturni boshqa kompyuterda simulyatsiya yordamida yozib chiqishdi. Allen uni namoyish qilish uchun samolyotga o'tirdi va dastur birinchi urinishdayoq ishladi.

1975-yil aprelida ular Microsoft'ni ochishdi — "microcomputer software", ya'ni "kichik kompyuterlar uchun dastur" so'zlaridan. Gates Garvarddan o'qishni tashlab ketdi. Uning orzusi o'sha paytda deyarli kulgili eshitilardi: har bir stol ustida va har bir uyda kompyuter.

Bu orzu amalga oshishi uchun kichik kompaniyaga ulkan sherik kerak edi. Va besh yildan keyin u eshikni o'zi taqillatdi.

1980-yil. O'sha davrning kompyuter giganti IBM shaxsiy kompyuter bozoriga kirmoqchi edi va shoshayotgan edi. Unga operatsion tizim — kompyuterni boshqaradigan asosiy dastur kerak edi. IBM Microsoft'ga murojaat qildi.

Microsoft'da bunday tizim yo'q edi. Lekin Gates va Allen Sietldagi kichik kompaniyada QDOS degan tizim borligini bilishardi. Microsoft uni sotib oldi (ko'p manbalarga ko'ra, jami bir necha o'n ming dollarga), qayta ishladi va IBM'ga MS-DOS nomi bilan taqdim qildi.

Va bu yerda Microsoft tarixidagi eng muhim qaror qabul qilindi: Gates tizimni IBM'ga sotmadi, balki faqat foydalanish huquqini berdi. Bundan tashqari, Microsoft MS-DOS'ni boshqa kompyuter ishlab chiqaruvchilarga ham sotish huquqini o'zida qoldirdi. IBM bunga uncha e'tibor bermadi — uning nazarida pul dasturda emas, "temir"da edi.

Bu katta xato edi. Tez orada o'nlab kompaniyalar IBM kompyuterining arzon nusxalarini chiqara boshladi va ularning hammasiga MS-DOS kerak edi. Har bir sotilgan kompyuterdan Microsoft o'z ulushini olardi. 1986-yilda Microsoft birjaga chiqdi, bir yildan keyin esa 31 yoshli Gates dunyodagi eng yosh milliarderlardan biri bo'ldi.

Endi Microsoft'ning oldida yangi vazifa turardi: qora ekrandagi buyruqlarni oddiy odam tushunadigan narsaga aylantirish.

1990-yillarda Microsoft Windows tizimi bilan haqiqiy hukmronlikka erishdi. 1995-yil avgustida Windows 95 chiqqanda AQShdagi do'konlar oldida yarim tunda navbatlar paydo bo'ldi — dastur uchun! Ofis dasturlari to'plami Microsoft Office ham dunyo bo'ylab ish joylarining standartiga aylandi.

Bu ikki mahsulot Microsoft'ni deyarli "pul bosadigan mashina"ga aylantirdi. Dasturni bir marta yozasan, keyin uni millionlab nusxada deyarli xarajatsiz sotasan. Har bir yangi kompyuter — Microsoft uchun yangi daromad. 1999-yil oxirida kompaniyaning bozor qiymati qariyb $600 mlrd ga yetdi va u dunyoning eng qimmat kompaniyasi edi.

Lekin bunday kuch e'tiborsiz qolmadi. 1998-yilda AQSh hukumati Microsoft'ni sudga berdi: kompaniya Windows'dagi hukmronligidan foydalanib, raqiblarni — ayniqsa Netscape internet brauzerini — bozordan siqib chiqarganlikda ayblandi. 2000-yilda birinchi instansiya sudi Microsoft'ni ikki kompaniyaga bo'lishni buyurdi. Keyinroq bu qaror apellyatsiyada bekor qilindi va tomonlar kelishuvga erishdi, lekin yillar davom etgan sud kompaniyaning e'tiborini va ishtiyoqini ancha so'ndirdi.

2000-yil yanvarida Gates rahbarlikni do'sti Steve Ballmer'ga topshirdi. Ayni o'sha paytda dot-kom pufagi yorildi. Va Microsoft uzoq, juda uzoq uyquga ketdi.

Ballmer davrida Microsoft pul ishlashdan to'xtamadi — aksincha, uning daromadi va foydasi bir necha barobar oshdi. Muammo boshqa joyda edi: dunyo o'zgarayotgan edi, Microsoft esa yo'q.

Internet qidiruvini Google egalladi. Smartfonlar davrini Apple va Google'ning Android'i boshladi. 2007-yilda iPhone chiqqanda Ballmer uning katta bozor ulushini egallash imkoniyati deyarli yo'qligini aytgani tarixga kirdi. Microsoft'ning telefon tizimi esa hech qachon jiddiy ulushga erisha olmadi. 2013-yilda kompaniya Nokia'ning telefon biznesini sotib oldi, lekin bor-yo'g'i ikki yildan keyin bu xarid bo'yicha qariyb $7,6 mlrd zararni hisobdan chiqarishga majbur bo'ldi.

Aksiyadorlar uchun bu davr juda og'ir edi. 1999-yil oxiridagi rekord narx 2000-yillar davomida hech qachon qaytmadi, 2009-yil boshida esa aksiya cho'qqisidan taxminan 70% pastda edi. 1999-yilda Microsoft aksiyasini cho'qqida sotib olgan investor narx o'sha darajaga qaytishini 16 yildan ortiq kutdi. Buni yodda tutish muhim: dunyoning eng yaxshi kompaniyasini ham noto'g'ri narxda sotib olish mumkin.

2014-yilga kelib ko'pchilik Microsoft'ni eski davrning, "kompyuterlar kompaniyasi" sifatida ko'ra boshlagan edi. Kompyuter sotuvlari yildan-yilga kamayayotgan edi. Kompaniyaga yangi yo'l kerak edi — va yangi yo'lni ko'ra oladigan yangi odam.

2014-yil fevralida Microsoft'ning uchinchi rahbari etib Satya Nadella tayinlandi. U Hindistonning Haydarobod shahrida tug'ilgan, Microsoft'da 1992-yildan beri ishlagan va so'nggi yillarda kompaniyaning server va bulutli hisoblash bo'limini boshqargan muhandis edi.

Bulut nima? Oddiy qilib aytganda — boshqa kompaniyalarga o'z kompyuterlaringizni ijaraga berish. Har bir firma o'z serverlarini sotib olib, saqlab, ta'mirlab o'tirish o'rniga, Microsoft'ning ulkan ma'lumot markazlaridagi quvvatdan foydalanadi va oyma-oy to'laydi. Microsoft'ning bu xizmati Azure deb ataladi.

Nadella birinchi kunlardanoq bir nechta "muqaddas sigir"ni so'ydi. Microsoft o'n yillar davomida Office'ni Windows'ga bog'lab kelgan — Nadella esa uni raqib iPhone va iPad'larga ham chiqardi. Kompaniya ilgari "dushman" deb hisoblagan ochiq kodli dasturlarni quchoqladi. Ichki madaniyatni "hamma narsani biladigan"dan "hamma narsani o'rganadigan" kompaniyaga o'zgartirishni maqsad qildi.

Eng muhimi — biznes modeli o'zgardi. Office endi bir marta sotiladigan diskda emas, har oy yoki har yil to'lanadigan obuna (Microsoft 365) sifatida sotila boshladi. Bir martalik sotuv o'rniga — doimiy, oldindan aytib bo'ladigan daromad.

Investorlar buni darhol sezdi. Lekin Nadellaning eng katta garovi hali oldinda edi.

Nadella davrida Microsoft o'zini qayta qurdi. Azure Amazon'ning AWS xizmatidan keyin dunyodagi ikkinchi eng yirik bulut platformasiga aylandi. Kompaniya yirik xaridlar ham qildi: professional ijtimoiy tarmoq LinkedIn (2016, ~$26 mlrd), dasturchilar platformasi GitHub (2018, $7,5 mlrd) va o'yin giganti Activision Blizzard (2023-yilda yakunlangan, ~$69 mlrd).

Ammo eng muhim qadam kichikroq ko'ringan edi. 2019-yilda Microsoft o'sha paytda unchalik mashhur bo'lmagan OpenAI laboratoriyasiga $1 mlrd sarmoya kiritdi va keyingi yillarda bu sarmoyani bir necha barobar oshirdi. OpenAI o'z modellarini Microsoft'ning Azure bulutida o'qitdi. 2022-yil oxirida ChatGPT chiqqach, Microsoft sun'iy intellekt poygasida birdaniga oldingi qatorga chiqib qoldi va bu texnologiyani Office, Windows va Azure'ga qo'sha boshladi.

Natijalar tarixiy bo'ldi. 2019-yilda Microsoft $1 trillion, 2021-yilda $2 trillion, 2024-yil boshida $3 trillion chegarasidan o'tdi. 2025-yil 31-iyulda kuchli chorak hisobotidan so'ng u Nvidia'dan keyin $4 trillionga yetgan ikkinchi kompaniya bo'ldi.

Ballmer davrida "o'tmish kompaniyasi" deb hisoblangan gigant o'n yil ichida yana dunyoning eng qimmat kompaniyalari qatoriga qaytdi. Bunday qaytish tarixda juda kam uchraydi.

Xavflar ham yo'q emas: sun'iy intellekt uchun ma'lumot markazlariga yiliga o'nlab milliard dollar sarflanmoqda va bu sarmoya kutilgan daromadni berishi hali isbotlanishi kerak. OpenAI bilan munosabatlar ham murakkablashib bormoqda. Lekin Microsoft'ning asosiy kuchi — dunyoning deyarli har bir kompaniyasi uning dasturlari bilan ishlashi — hamon joyida.