Nokia tarixi: dunyodagi har ikkinchi telefonni yasagan kompaniya qanday qilib hammasini yo'qotdi

Ko'pchilik Nokia'ni telefon bilan bog'laydi. Lekin kompaniya hikoyasi telefondan bir asr oldin boshlanadi.

1865-yilda tog' muhandisi Fredrik Idestam Finlyandiyaning janubida, Tampere shahri yaqinidagi daryo bo'yida qog'oz uchun sellyuloza fabrikasi ochdi. Keyinroq fabrika yonidagi kichik shaharcha Nokia deb ataldi — kompaniya nomi shu yerdan kelgan.

XX asrda Nokia g'alati aralash biznesga aylandi. 1967-yilda u fin rezina va kabel kompaniyalari bilan birlashdi. Endi Nokia nomi ostida qog'oz ham, rezina etiklar ham, avtomobil shinalari ham, elektr kabellari ham, keyinchalik televizor va kompyuterlar ham ishlab chiqarilardi. Bu — bir-biriga deyarli bog'liq bo'lmagan bizneslar to'plami edi.

1980-yillar oxiriga kelib bu konglomerat og'ir ahvolga tushdi. Sovet Ittifoqi bilan savdo — Finlyandiyaning muhim bozori — qulab tushdi, mamlakatda chuqur iqtisodiy inqiroz boshlandi. Nokia'ning ko'p biznesi zarar ko'rardi.

Kompaniya bir savolga javob topishi kerak edi: bu ko'p boshli maxluq ichidan qaysi biri kelajakda yashay oladi?

1992-yilda Nokia'ga yangi rahbar keldi — Jorma Ollila. U radikal qaror qabul qildi: qog'oz, rezina, kabel, televizor — hammasidan voz kechib, kompaniyani faqat telekommunikatsiyaga qaratish.

Vaqt juda to'g'ri tanlangan edi. Yevropada yangi raqamli mobil aloqa standarti — GSM joriy qilinayotgan edi. Dunyodagi birinchi GSM qo'ng'iroqlaridan biri 1991-yilda Finlyandiyada aynan Nokia uskunasi orqali amalga oshirilgan edi. Mobil telefon boylar uchun qimmat o'yinchoqdan har bir odam cho'ntagidagi narsaga aylanmoqchi edi.

Nokia bu to'lqinni hammadan yaxshi tushundi. Uning telefonlari chidamli, oddiy va arzon edi. Batareyasi kunlab ishlardi. Menyusi tushunarli edi. 1998-yilda Nokia o'sha paytgacha yetakchi bo'lgan amerikalik Motorola'ni ortda qoldirib, dunyodagi eng yirik telefon ishlab chiqaruvchiga aylandi.

Lekin hikoyaning eng hayratlanarli qismi hali oldinda edi.

2000-yil. Internet bumi avjida. Nokia'ning bozor qiymati qisqa muddatga taxminan €303 mlrd ga yetdi — bu uni Yevropadagi eng qimmat kompaniyaga aylantirdi.

Kichik Finlyandiya uchun bu raqamlar aql bovar qilmas edi. O'sha yili Nokia mamlakat YaIMning taxminan 4% ini, butun fin eksportining beshdan bir qismidan ko'prog'ini tashkil qilardi. Xelsinki birjasi qiymatining katta qismi bitta kompaniyaga to'g'ri kelardi. Iqtisodchilar "Nokia iqtisodiyoti" haqida jiddiy gapira boshladi.

Shu yili Nokia 3310 chiqdi — afsonaviy "g'isht". Uni yerga tashlasangiz, hech narsa qilmasdi. Unda "Snake" o'yini bor edi. Model 100 milliondan ortiq nusxada sotildi. Keyinroq chiqqan oddiy Nokia 1100 esa tarixdagi eng ko'p sotilgan telefonlardan biriga aylandi. O'zbekistonda ham ko'pchilikning birinchi telefoni aynan Nokia bo'lgan.

2007-yil oxirida dunyoda sotilgan har o'nta telefondan taxminan to'rttasi Nokia edi. Smartfonlar bozorida ham Nokia'ning Symbian operatsion tizimi yetakchi edi. Kompaniya o'zini daxlsiz his qilardi.

Aynan shu yili, Kaliforniyada, bir kishi sahnaga chiqib, cho'ntagidan yangi telefon oldi.

2007-yil yanvarida Steve Jobs Apple iPhone'ini taqdim etdi: tugmalari deyarli yo'q, butun old tomoni sensorli ekran, to'liq internet brauzeri.

Nokia uchun eng achchiq tomoni shundaki, bu g'oya ularga notanish emas edi. Keyinroq Wall Street Journal'da chop etilgan sobiq xodim xotiralariga ko'ra, Nokia muhandislari 2004-yildayoq katta sensorli ekranli, internetga ulanadigan telefon prototipini yasashgan. Ular hatto onlayn ilovalar do'koni g'oyasini ham taklif qilishgan. Lekin rahbariyat bunday qimmat mahsulot muvaffaqiyatsiz bo'lishidan xavotirlanib, loyihani to'xtatgan.

Nima uchun? Chunki Nokia yaxshi apparat yasashga odatlangan kompaniya edi. Uning kuchi — arzon, chidamli, millionlab nusxada ishlab chiqariladigan telefonda edi. Dasturiy ta'minot esa ikkinchi darajali narsa sanalardi. iPhone esa aynan dasturiy tajribani — qulay ekran, brauzer, keyinroq ilovalar do'konini — birinchi o'ringa qo'ydi.

Dastlab Nokia'da xavotir kam edi. iPhone qimmat edi, faqat bitta operatorda ishlardi, hatto nusxa ko'chirish funksiyasi ham yo'q edi. Nokia'ning N95 kabi smartfonlari ko'p jihatdan texnik jihatdan kuchliroq ko'rinardi. Lekin bitta narsa e'tibordan chetda qoldi: odamlar telefondan nimani kutishi o'zgarib bo'lgan edi.

2008-yilda Google Android'ni chiqardi va uni telefon ishlab chiqaruvchilarga bepul berdi. Samsung, HTC va boshqalar Android telefonlarini tez-tez chiqara boshladi.

Nokia endi ikki tomondan siqilib qoldi. Yuqori segmentda iPhone va Android smartfonlari Symbian'ni eskirgan qilib ko'rsatardi. Pastki segmentda esa Xitoy ishlab chiqaruvchilari Nokia'ning oddiy telefonlaridan ham arzon telefonlar sotardi.

Muammoning ildizi Symbian'da edi. U sensorli ekranlar va ilovalar davri uchun yaratilmagan edi. Dasturchilar unga ilova yozishni yoqtirmasdi — iPhone va Android uchun yozish osonroq va foydaliroq edi. Ilovasi kam telefon esa xaridorlarni qiziqtirmasdi. Ilovalar ekotizimi xuddi qor koptokidek ishlardi: kim oldinda bo'lsa, u yanada oldinga ketardi.

Nokia bir necha marta yangi operatsion tizimlar ustida ishladi, lekin ularning hech biri o'z vaqtida tayyor bo'lmadi. Bozor ulushi har chorak sayin erib borardi.

2010-yil sentabrida kompaniya tarixida birinchi marta tashqaridan, Microsoft'dan rahbar olib keldi.

Yangi bosh direktor Stephen Elop 2011-yil fevralida xodimlarga ichki xat yozdi. Xat tezda internetga sizib chiqdi va mashhur bo'lib ketdi.

Unda Elop Nokia'ning ahvolini dengizdagi yonayotgan neft platformasiga o'xshatdi: unda turgan ishchi yo yonib ketadi, yo muzdek dengizga sakraydi. Xatning ma'nosi aniq edi — Nokia o'z holicha qolsa, halok bo'ladi, va keskin qadam qo'yish kerak.

Bir necha kundan keyin o'sha qadam e'lon qilindi: Nokia Symbian'dan voz kechib, smartfonlarida Microsoft'ning Windows Phone tizimini ishlatadi. Android emas — Windows Phone.

Bu qaror bugungacha munozarali. Windows Phone yangi va kam tarqalgan tizim edi, uning ilovalari ham kam edi. Nokia endi ilovalar urushida iPhone va Android bilan uchinchi, eng zaif ishtirokchi sifatida kurashishi kerak edi. Bundan tashqari, Symbian'dan voz kechish e'lon qilingach, eski Nokia smartfonlarini sotib olishga ham qiziqish keskin tushib ketdi.

Lumia telefonlari chiroyli va sifatli chiqdi. Lekin ularni deyarli hech kim sotib olmadi.

Raqamlar shafqatsiz edi. 2000-yildagi cho'qqidan keyin Nokia'ning AQShdagi aksiyasi 2012-yilga kelib 2 dollardan ham pastga tushdi. Kompaniya o'n minglab xodimni ishdan bo'shatdi. Finlyandiya iqtisodiyoti ham bu zarbani sezdi.

2013-yil sentabrida Nokia o'z telefon biznesini Microsoft'ga sotishga kelishdi. Bitim 2014-yil aprelida yakunlandi. Bu ham baxtli tugamadi: atigi bir yildan keyin, 2015-yilda, Microsoft bu xarid bo'yicha $7,6 mlrd lik zararni tan oldi va minglab xodimni qisqartirdi. Nokia brendli telefonlar keyinchalik boshqa kompaniya litsenziyasi ostida chiqa boshladi.

Nokia esa yo'qolib ketmadi. U yana bir bor o'zgardi — bu safar mobil aloqa tarmoqlari uchun uskunalar ishlab chiqaruvchi kompaniyaga aylandi. 2016-yilda frantsuz-amerika Alcatel-Lucent kompaniyasini sotib oldi. Bugun Nokia dunyodagi yirik telekom uskunalari ishlab chiqaruvchilaridan biri.

Lekin investorlar uchun natija aniq: 2000-yilda Nokia aksiyasini sotib olgan odam chorak asrdan keyin ham pulining katta qismini qaytara olmagan. Yuqoridagi grafik buni yaxshi ko'rsatadi.

Nokia'ning qulashini bitta xato bilan tushuntirish qiyin. Bu bir nechta narsa birlashgan hikoya:

• Muvaffaqiyat odati. Kompaniya apparat va ishlab chiqarishda dunyoda eng yaxshi edi va o'yin qoidalari dasturiy ta'minotga o'tganini tan olishga qiynaldi.
• Ichki ehtiyotkorlik. Kelajakni ko'rsatadigan prototiplar bor edi, lekin ular "xavfli" deb to'xtatildi.
• Ekotizim urushi. Smartfonlar davrida eng yaxshi telefon emas, eng ko'p ilova va dasturchiga ega platforma yutadi.
• Kech va tavakkalli burilish. Windows Phone'ga o'tish qarori kompaniyani eng zaif ekotizimga bog'lab qo'ydi.

Lekin Nokia hikoyasida umid ham bor: kompaniya 150 yil ichida bir necha marta o'zini qayta yaratgan. Faqat bu safar investorlar uchun bu o'zgarish juda qimmatga tushdi.