AMD tarixi: $2 lik aksiyadan Intel'ni ortda qoldirgan kompaniyagacha

1969-yil. Kaliforniyaning "Kremniy vodiysi" endigina shakllanmoqda. Fairchild Semiconductor kompaniyasidan bir guruh odam ketib, o'z biznesini ochmoqda. Ulardan biri — Intel — o'sha yili tashkil topgan edi. Boshqasi esa sotuvchi Jerry Sanders va yana yetti muhandis tomonidan 1-may kuni ochilgan Advanced Micro Devices — AMD edi.

Sanders o'ziga xos odam edi: yorqin kostyumlar, qimmat mashinalar, baland ovozli nutqlar. Muhandis emas, sotuvchi. Lekin aynan shu sotuvchilik AMD'ga hayot berdi.

1982-yilda IBM o'zining birinchi shaxsiy kompyuterini chiqarishga tayyorlanayotgan edi va unga Intel protsessorini tanladi. Lekin IBM bitta shart qo'ydi: chip faqat bitta ta'minotchiga bog'liq bo'lmasin, ikkinchi manba ham bo'lsin. Shunday qilib Intel AMD bilan shartnoma tuzdi: AMD Intel'ning x86 protsessorlarini litsenziya asosida ishlab chiqarish huquqini oldi.

Bu AMD'ga ulkan bozorni ochdi. Lekin uni bir umrlik rolga ham bog'lab qo'ydi: Intel'ning nusxasini yasaydigan, abadiy ikkinchi kompaniya.

Va Intel bu rol bilan ham uzoq murosa qilmoqchi emas edi.

1980-yillar o'rtasida Intel o'zining yangi 386 protsessori texnik ma'lumotlarini AMD bilan bo'lishishdan bosh tortdi. Ikki kompaniya o'rtasida yillar davom etgan huquqiy urush boshlandi.

AMD 1992-yilda arbitrajda yutdi, Intel esa qarorga qarshi chiqdi. 1994-yilda Kaliforniya Oliy sudi AMD tarafini oldi. Lekin bu yillar davomida AMD hech kimning chizmalariga tayanmay, Intel'ga mos protsessorlarni "toza xonada" — noldan, o'zi loyihalashni o'rgandi.

1991-yilda chiqqan Am386 chipi buning birinchi katta natijasi bo'ldi. U Intel'ning 386 protsessoriga to'liq mos, lekin tezroq va arzonroq edi. Xaridorlar uni yaxshi qabul qildi.

Endi AMD shunchaki nusxa emas, haqiqiy raqobatchi bo'lishni xohlardi. Va 1990-yillar oxirida buning imkoniyati paydo bo'ldi.

1999-yilda AMD Athlon protsessorini chiqardi — va birinchi marta Intel'ning eng yaxshi chipidan tezroq bo'ldi. 2000-yil 6-martda AMD 1 gigahers tezlikka yetgan birinchi x86 protsessorni jo'nata boshladi. O'sha paytda bu raqam katta ramziy ahamiyatga ega edi: Intel bilan poyga AMD foydasiga hal bo'lgandek edi.

Keyin undan ham muhimroq qadam keldi. Intel kelajakdagi 64-bitli hisoblash uchun butunlay yangi, eski dasturlar bilan mos kelmaydigan Itanium arxitekturasiga tikkan edi. AMD esa boshqacha yo'l tutdi: mavjud x86 tizimini 64-bitga kengaytirdi, ya'ni eski dasturlar ham ishlayverdi.

2003-yil aprelida chiqqan Opteron server protsessori bu g'oyani hayotga tatbiq etdi va katta muvaffaqiyat qozondi. 2004-yilda Intel ham AMD ishlab chiqqan 64-bitli kengaytmani o'z chiplariga qo'shishga majbur bo'ldi. Tarixda birinchi marta Intel AMD'ga ergashdi.

Bu AMD'ning oltin davri edi. Lekin aynan shu muvaffaqiyat kompaniyani eng katta xatoga undadi.

2006-yilda AMD Kanadaning ATI Technologies grafik chip kompaniyasini taxminan $5,4 mlrd ga sotib oldi. G'oya mantiqli tuyulardi: protsessor va grafikani bir qo'lda birlashtirish. Lekin narx juda yuqori edi va kompaniya bu xarid uchun katta qarzga botdi.

Ayni paytda Intel qayta uyg'ondi. 2006-yilda chiqqan Core 2 protsessorlari AMD'ni yana ortda qoldirdi. Ustiga-ustak, Intel kompyuter ishlab chiqaruvchilarga AMD chiplarini ishlatmaslik evaziga chegirmalar bergani bo'yicha ko'plab mamlakatlarda tekshiruvlar boshlandi. 2009-yilda Intel bu nizolarni yopish uchun AMD'ga $1,25 mlrd to'lashga rozi bo'ldi, lekin bozordagi zarar allaqachon yetkazilgan edi.

AMD zararga botdi. ATI xaridi bo'yicha milliardlab dollar hisobdan chiqarildi. Qarzni qoplash uchun kompaniya o'zining eng qimmat aktivi — zavodlarini sotishga majbur bo'ldi. Bir paytlar Sanders "haqiqiy erkaklarning zavodi bo'ladi" degan mashhur gapi bilan tanilgan kompaniya 2009-yilda o'z zavodlarini alohida kompaniya — GlobalFoundries'ga ajratib, uning nazoratini Abu-Dabi sarmoyadorlariga berdi.

2008-yil oxiriga kelib, 2000-yilda $40 dan oshgan aksiya $2 atrofiga tushdi.

Endi AMD'ga bitta muvaffaqiyatli chip kerak edi. 2011-yilda kompaniya ko'p yillik ishlanma natijasi bo'lgan "Bulldozer" arxitekturasini chiqardi. Natija falokat bo'ldi: yangi chip ba'zi vazifalarda o'zining oldingi avlodidan ham sekin edi, ko'p elektr yeyardi. Intel bilan farq yanada kattalashdi.

Keyingi yillar AMD uchun tubdagi davr bo'ldi. Kompyuter bozoridagi ulushi kamaydi, xodimlar qisqartirildi, rahbarlar ketma-ket almashdi. Kompaniyani faqat bitta narsa tirik ushlab turdi: 2013-yilda chiqqan Sony PlayStation 4 va Microsoft Xbox One konsollari ichida AMD chiplari bor edi. Bu katta foyda bermasa ham, barqaror daromad edi.

2015-yil yozida AMD aksiyasi yana $2 atrofiga tushdi. 2000-yildagi cho'qqidan bu taxminan 96% pasayish edi. Ko'plab tahlilchilar AMD'ni "keyingi bankrot" ro'yxatiga kiritishgan.

Ammo bir yil oldin, 2014-yil oktabrida, kompaniyaga yangi bosh direktor kelgan edi.

Lisa Su Tayvanda tug'ilgan, bolaligida oilasi bilan Amerikaga ko'chgan. MIT'da elektrotexnika bo'yicha doktorlik olgan, IBM va Freescale'da yarimo'tkazgichlar bo'yicha ishlagan. AMD'ga 2012-yilda kelgan va 2014-yilda bosh direktor bo'lgan. U muhandis edi — sotuvchi emas.

Su vaziyatni oddiy tushuntirdi: AMD hamma narsani bir oz qilishga harakat qilyapti va hech birida yetakchi emas. Uning rejasi asosan uch narsadan iborat edi:

1. Ajoyib mahsulot yasash — o'rtacha, arzon chip emas, eng yaxshisi.
2. Mijozlar ishonchini qaytarish — va'da qilingan muddatda, va'da qilingan sifatda yetkazib berish.
3. Diqqatni jamlash — yuqori unumdorlikdagi hisoblashga: serverlar, kompyuterlar, grafika.

Ishlanma markazida yangi protsessor arxitekturasi turardi. Uning nomi Zen edi. Su va uning jamoasi kompaniyaning qolgan oz pulini aynan shu loyihaga tikdi.

Agar Zen ham Bulldozer kabi muvaffaqiyatsiz bo'lsa, ikkinchi imkoniyat bo'lmasligi aniq edi.

Investorlar o'zgarishni mahsulotdan oldin sezdi: Polaris grafik kartalari va Zen haqidagi umidlar bilan AMD aksiyasi 2016-yilda taxminan to'rt barobar — 295% ga o'sdi.

2017-yil mart oyida Zen arxitekturasiga asoslangan Ryzen protsessorlari chiqdi. Natija hammani hayratga soldi: yangi arxitektura oldingisidan har bir takt uchun 52% ko'proq ish bajarardi. Birinchi marta o'n yildan ortiq vaqt ichida AMD Intel bilan teng raqobatlasha boshladi. Shu yili server uchun EPYC protsessorlari ham chiqdi.

Keyin esa omad AMD tomonga burildi. Intel o'z zavodlarida yangi texnologiyaga o'tishda yillab kechikdi. AMD esa endi zavodga ega emasdi — va bu kamchilik kutilmaganda ustunlikka aylandi. U chiplarini TSMC'da, dunyodagi eng ilg'or zavodlarda ishlab chiqara boshladi. 2019-yilda AMD 7 nanometrli protsessorlarni chiqarganda, Intel hali ham eski texnologiyada qolib ketgan edi.

O'n yil oldin majburan zavodlarini sotgan kompaniya shu tufayli raqibidan oldinga chiqdi.

2022-yil fevralida AMD dasturlanadigan chiplar ishlab chiqaruvchi Xilinx'ni taxminan $50 mlrd lik aksiya almashuvi bilan sotib oldi. O'sha yili AMD bozor qiymati bo'yicha birinchi marta Intel'ni ortda qoldirdi. 1982-yilda Intel'ning "ikkinchi manbai" bo'lgan kompaniya uchun bu ramziy g'alaba edi.

AMD hikoyasi tugamagan. Intel bilan kurash yutilgandek bo'lsa-da, sun'iy intellekt davrida asosiy raqib endi Nvidia. AMD o'zining MI300 seriyali sun'iy intellekt chiplari bilan bu bozorga kirdi, lekin Nvidia'ning CUDA ekotizimi kabi chuqur dasturiy xandaqqa qarshi kurashish oson emas.

Aksiya ham avvalgidek tebranib turadi: 2021–2022 yillarda u yarmiga tushdi, 2024-yil oxirigacha yana yarmiga yaqin pasaydi. Qaytish hikoyasi tekis o'sish degani emas.

Lekin bitta narsa aniq: 2015-yilda $2 da turgan, ko'pchilik ko'mib qo'ygan kompaniya o'n yil ichida dunyoning eng qimmat chip kompaniyalaridan biriga aylandi. Bu birja tarixidagi eng yorqin qayta tug'ilish hikoyalaridan biri.