Berkshire Hathaway tarixi: alamdan sotib olingan to'qimachilik fabrikasidan trillion dollarlik konglomeratgacha

1962-yil. Yosh investor Uorren Baffett Massachusets shtatining Nyu-Bedford shahridagi eski to'qimachilik kompaniyasi Berkshire Hathaway aksiyalarini sotib ola boshlaydi. Sabab oddiy: kompaniya arzon edi. Fabrikalar yopilib borar, lekin aksiya narxi kompaniyaning bino, mashina va puli qiymatidan ham past edi.

Baffett'ning rejasi ham oddiy edi: arzon sotib olish, kompaniya yana fabrika yopib, aksiyalarini qaytarib sotib olganda ularni biroz qimmatroqqa sotish.

1964-yilda kompaniya rahbari Seabury Stanton Baffettdan aksiyalarini qanchaga sotishini so'radi. Baffett $11,50 dedi. Bir necha haftadan keyin pochta orqali rasmiy taklif keldi, lekin unda narx $11,375 edi. Bu kelishilganidan bor-yo'g'i sakkizdan bir dollar kam edi.

Baffett bu kichik farqni hiyla deb qabul qildi va qattiq g'azablandi. U aksiyalarini sotish o'rniga ko'proq sotib ola boshladi va 1965-yilda kompaniya nazoratini qo'lga oldi. Stanton ishdan ketdi.

Baffett g'alaba qozondi, lekin keyinchalik buni o'z hayotidagi eng qimmat xatolardan biri deb atadi. Endi uning qo'lida o'layotgan to'qimachilik fabrikasi bor edi.

Amerikadagi to'qimachilik sanoati og'ir ahvolda edi. Arzon xorijiy raqobat kuchayib borar, fabrikalar eskirgan edi. Har yangi mashinaga sarflangan pul raqobatchilar ham shunday mashina sotib olishi bilan yo'qqa chiqardi. Foyda xaridorlarga arzon narx sifatida o'tib ketardi, egasiga esa hech narsa qolmasdi.

Baffett yillar davomida fabrikani saqlab qolishga urindi. Uning ishchilariga va shaharga nisbatan mas'uliyati bor edi. Lekin oxirgi to'qimachilik bo'limlari baribir 1985-yilda yopildi.

Keyinchalik, 2010-yilda Baffett hisob-kitob qilib aytdiki, agar u o'sha pulni boshidanoq yaxshi sug'urta kompaniyasiga sarflaganida, Berkshire taxminan $200 mlrd ko'proq qimmat bo'lardi. Sakkizdan bir dollar uchun qilingan alam shu qadar qimmatga tushdi.

Lekin bu hikoya qanday qilib muvaffaqiyat hikoyasiga aylandi? Javob Baffett fabrikadan chiqqan oz-moz pulni nimaga sarflaganida.

1967-yilda Berkshire Omahadagi kichik sug'urta kompaniyasi National Indemnity'ni taxminan $8,6 mln ga sotib oldi. Bu Berkshire tarixidagi eng muhim xarid bo'lib chiqdi.

Sababini tushunish uchun sug'urta qanday ishlashiga qarash kerak. Siz sug'urta kompaniyasiga pulni oldindan to'laysiz. Kompaniya esa sizga pulni keyinroq, voqea sodir bo'lsagina to'laydi. Bu ikki vaqt orasida kompaniya qo'lida boshqalarning puli turadi. Uni float deb atashadi, ya'ni "suzib yurgan pul".

Agar sug'urta kompaniyasi ehtiyotkor bo'lsa va olgan to'lovlari to'lagan zararlaridan ko'p bo'lsa, bu pul unga deyarli bepul qarzga o'xshaydi. Baffett bu pulni aksiyalar va butun kompaniyalarni sotib olishga sarflay boshladi.

Shu paytdan Berkshire boshqa kompaniyaga aylandi. U endi to'qimachilik fabrikasi emas edi. U sug'urta kompaniyalari orqali pul yig'adigan va bu pulni yaxshi bizneslarga sarflaydigan mashinaga aylandi. Keyingi yillarda Berkshire GEICO va General Re kabi yirik sug'urtachilarni ham sotib oldi va float hajmi milliardlab dollarga yetdi.

Lekin pulni nimaga sarflash kerak? Baffett bu savolga javobni bir shokolad do'konidan o'rgandi.

Yoshligida Baffett ustozi Benjamin Grehemdan o'rgangan uslubda ishlardi: juda arzon kompaniyalarni sotib ol, hatto ular yomon bo'lsa ham. Ularni "sigaret qoldiqlari" deb atashardi: yerda yotgan qoldiqdan yana bitta tutun olish mumkin, lekin undan ortiq emas.

Bu uslubni o'zgartirgan odam Charli Munger bo'ldi. Munger Kaliforniyalik huquqshunos va investor bo'lib, Omahada tug'ilgan edi. Uning fikri boshqacha edi: o'rtacha kompaniyani juda arzonga sotib olgandan ko'ra, ajoyib kompaniyani adolatli narxda sotib olgan yaxshiroq.

Bu g'oyani 1972-yildagi xarid sinovdan o'tkazdi. Berkshire Kaliforniyadagi See's Candies shokolad kompaniyasini $25 mln ga sotib oldi. Bu Baffett odatda to'laydiganidan ancha qimmat edi. Lekin See's'ning boshqalarda yo'q bir xususiyati bor edi: odamlar uni yaxshi ko'rardi. Bayramlarda See's shokoladi sovg'a qilish an'ana edi va kompaniya narxni har yili biroz oshirsa ham xaridorlar ketmasdi.

See's o'sish uchun deyarli kapital talab qilmasdi. U har yili Berkshire'ga pul yuborar, Baffett esa bu pulni boshqa kompaniyalarga sarflardi. Keyingi o'n yilliklarda See's Berkshire'ga xarid narxidan ko'p barobar ko'p pul olib keldi.

Shu xariddan keyin Baffett va Mungerning formulasi shakllandi: kuchli brendli, kam kapital talab qiladigan, narxini oshira oladigan biznes. Shu formula bilan ular keyinroq eng mashhur investitsiyalarini qildi.

1970–1990-yillarda Berkshire bir qator mashhur investitsiyalarni qildi:

• The Washington Post gazetasi (1973): aksiya juda arzonlashgan paytda sotib olindi.
• GEICO avtosug'urta kompaniyasi: Baffett unga talabalik yillaridan qiziqardi. Kompaniya 1970-yillarda deyarli bankrot bo'lganda Berkshire katta ulush sotib oldi, 1996-yilda esa uni to'liq egalladi.
• Coca-Cola (1988-yildan): taxminan $1,3 mlrd sarflandi va bu ulush hali ham Berkshire'da.

Berkshire aksiyasi ham shu davrda tez o'sdi. Baffett aksiyani hech qachon maydalamagan (split qilmagan), shuning uchun bir dona A turdagi aksiya narxi o'n minglab, keyin yuz minglab dollarga yetdi. 1996-yilda oddiy investorlar uchun arzonroq B turdagi aksiya chiqarildi.

Har yili may oyida Omahada Berkshire aksiyadorlarining yig'ilishi bo'ladi. Unga butun dunyodan o'n minglab odam keladi va Baffett bilan Mungerning savollarga javob berishini soatlab tinglaydi. Matbuot bu yig'ilishni "kapitalistlar Vudstoki" deb atay boshladi.

Lekin 1999-yilda Uoll-strit bu ikki keksa investorni o'z vaqtini o'tkazib bo'lgan deb hisoblay boshladi.

1990-yillar oxirida internet kompaniyalari aksiyalari osmonga chiqayotgan edi. Daromadi yo'q, foydasi yo'q kompaniyalar milliardlab dollarga baholanardi. Baffett esa ularga qo'l urmadi. U texnologiyani tushunmasligini va bu narxlarni oqlab bo'lmasligini aytdi.

Bozor uni jazoladi. 1998-yil o'rtasidan 2000-yil boshigacha Berkshire aksiyasi taxminan 45% tushdi, bir vaqtning o'zida internet aksiyalari esa o'sishda davom etdi. Gazetalarda Baffett eskirgan degan sarlavhalar paydo bo'ldi.

Keyin 2000-yil martida internet pufagi yorildi. Daromadsiz kompaniyalarning ko'pi yopildi, Nasdaq indeksi keyingi ikki yarim yilda qiymatining uchdan ikki qismidan ko'prog'ini yo'qotdi. Berkshire esa tiklandi. Baffett yana bir bor faqat tushunadigan narsasiga sarmoya kiritish to'g'ri ekanini isbotladi.

Navbatdagi sinov 2008-yilda keldi va bu safar Baffett chetda kutib turmadi.

2008-yilda Amerika moliya tizimi qulay boshladi. Berkshire aksiyasi ham bozor bilan birga tushdi: 2007-yil oxiridan 2009-yil boshigacha taxminan 46%. Lekin Berkshire'ning boshqalarda yo'q narsasi bor edi: ulkan naqd pul va hammaning ishonchi.

Vahima eng kuchli bo'lgan 2008-yil sentabrida Berkshire investitsiya banki Goldman Sachs'ga $5 mlrd kiritdi. Bu odatiy aksiya emas, yuqori daromad beradigan maxsus kelishuv edi. Bu bozorga signal bo'ldi: agar Baffett pul qo'yayotgan bo'lsa, hammasi yo'qolmagan.

Inqiroz hali tugamagan 2009-yil noyabrida Berkshire tarixidagi eng katta xaridni e'lon qildi: Amerikaning eng yirik temir yo'llaridan biri BNSF. Baffett buni Amerika iqtisodiyotining kelajagiga tikilgan tikish deb atadi. O'shanda ko'pchilik Amerika iqtisodiyotini halokat yoqasida deb o'ylardi.

Bu qarorlar Berkshire'ning yana bir jihatini ko'rsatdi: u boshqalar qo'rqib turganda harakat qila oladi, chunki u hech qachon qarz bilan haddan tashqari tavakkal qilmaydi va har doim zaxira pul saqlaydi.

2016-yilda Berkshire texnologiyadan qochadigan kompaniya obro'siga qaramay Apple aksiyalarini sotib ola boshladi. Baffett Apple'ni texnologiya kompaniyasi sifatida emas, mijozlari unga juda sodiq bo'lgan iste'mol mahsulotlari kompaniyasi sifatida ko'rdi. Bir necha yil ichida Apple Berkshire'ning eng katta investitsiyasiga aylandi va katta foyda keltirdi. 2024-yilda Berkshire bu ulushning katta qismini sotdi.

Shu orada Berkshire'da naqd pul va qisqa muddatli davlat obligatsiyalari tobora ko'paydi. 2025-yilga kelib ularning hajmi $370 mlrd dan oshdi. Baffett buni oddiy tushuntirdi: bozorda narxi oqilona bo'lgan yirik va ajoyib bizneslar topilmayapti.

2023-yil noyabrida Charli Munger 99 yoshida vafot etdi. 2025-yil may oyida, Omahadagi yig'ilishda, 94 yoshli Baffett yil oxirida bosh direktorlikdan ketishini e'lon qildi. 2026-yil 1-yanvardan kompaniyani Greg Abel boshqaradi, Baffett esa rais bo'lib qoldi.

Natija bitta raqamda: 1965–2024-yillarda Berkshire aksiyasining bozor qiymati yiliga o'rtacha 19,9% o'sdi. Xuddi shu davrda S&P 500 dividendlari bilan birga yiliga 10,4% o'sgan. Yillik farq kichik ko'rinadi, lekin 60 yil davomida u Berkshire foydasiga ulkan farqqa aylandi.

Endi Berkshire oldida yangi savol turibdi: bu mashina Baffettsiz ham ishlay oladimi? Bu savolga javobni keyingi o'n yillik beradi. Uning portfelini investor sahifasida kuzatib borishingiz mumkin.