Visa tarixi: 65 ming kartalik muvaffaqiyatsiz tajribadan dunyoning to'lov yo'llarigacha

1958-yil sentabr. Kaliforniyaning Fresno shahri aholisi pochta qutisini ochib, kutilmagan narsani topadi: plastik karta. Ular uni so'ramagan edi. Bank of America shahar aholisiga taxminan 65 000 ta kredit kartani so'ramasdan pochta orqali jo'natib yuborgan edi.

G'oya dadil edi. Har bir do'kon o'zining alohida kreditini berish o'rniga bitta bank kartasi bilan shahardagi istalgan do'konda xarid qilish mumkin bo'lsin. Karta BankAmericard deb ataldi. Kichik Fresno sinov maydoni qilib tanlandi: aholining deyarli hammasi Bank of America mijozi edi.

Tajriba tez orada falokatga aylandi. Bank kartalarni kimga yuborayotganini yaxshi tekshirmagan edi. Ko'p odamlar qarzini to'lamay qo'ydi: hisoblarning taxminan beshdan biridan ko'pi kechikkan edi, bank esa bunday holatni 4% atrofida kutgan edi. Firibgarlar o'g'irlangan kartalar bilan xarid qildi. Gazetalar bu haqda yozdi, rahbarlar ishdan ketdi. Ba'zi hisob-kitoblarga ko'ra, bank bu tajribada taxminan $20 mln yo'qotgan.

Shunga qaramay, bitta narsa aniq bo'ldi: odamlar kartadan foydalanishni yoqtirdi, do'konlar ham uni qabul qilishni yoqtirdi. G'oya to'g'ri edi, uni amalga oshirish yo'li noto'g'ri edi.

1966-yilda Bank of America BankAmericard'ni boshqa banklarga ham litsenziya asosida bera boshladi. Shu yili raqib banklar guruhi o'z kartasi bilan chiqqan edi va bank orqada qolishni xohlamadi.

Tez orada butun Amerika bo'ylab yuzlab banklar BankAmericard chiqara boshladi. Muammo shundaki, ular o'rtasida yagona qoida yo'q edi. Bir bankning kartasi bilan boshqa bank xizmat ko'rsatadigan do'konda xarid qilinsa, pulni kim, qachon va qanday qilib o'tkazishi noaniq edi. Hisob-kitoblar qog'ozda, pochta orqali yurardi. Do'konchi karta egasini tekshirish uchun bankka telefon qilib, uzoq kutardi. Firibgarlik yana ko'paydi.

Tizim o'z og'irligi ostida ezilib borardi. Uni qutqarishga Sietldagi kichik bir bankning menejeri kirishdi va uning g'oyalari butun sohani o'zgartirdi.

Dee Hock BankAmericard chiqaradigan Sietldagi bankda ishlardi. 1968-yilda karta chiqaruvchi banklarning yig'ilishida u muammoni o'rganadigan qo'mita tuzishni taklif qildi va o'zi uni boshqardi.

Uning yechimi o'sha davr uchun g'alati edi. Hock tizim bitta bankka, hatto Bank of America'ga ham tegishli bo'lmasligi kerak, deb hisobladi. Uning fikricha, karta chiqaradigan barcha banklar birgalikda egalik qiladigan va birgalikda qoida o'rnatadigan tashkilot kerak edi. Banklar mijoz uchun bir-biri bilan raqobatlashadi, lekin hamma bitta umumiy "yo'l"dan foydalanadi.

1970-yilda aynan shunday tashkilot tuzildi va Hock uning birinchi rahbari bo'ldi. 1976-yilda u yangi nom oldi: Visa. Bu so'z ko'p tillarda bir xil eshitiladi va hech qaysi bitta bankni eslatmaydi.

Hock'ning ikkinchi katta qadami texnologiya edi. 1973-yilda tashkilot elektron tasdiqlash tizimini ishga tushirdi. Endi do'konchi telefon qilib uzoq kutish o'rniga kartani bir necha soniyada tasdiqlay olardi. Keyinchalik bu tizim butun dunyo bo'ylab to'lovlarni bog'laydigan VisaNet tarmog'iga aylandi.

Shu tariqa Visa'ning asosiy biznes modeli shakllandi. Bu model shu qadar oddiy va kuchli ediki, uni tushunish uchun bir daqiqa to'xtash kerak.

Ko'pchilik Visa'ni bank yoki kredit kompaniyasi deb o'ylaydi. Bu noto'g'ri. Visa hech kimga qarz bermaydi va karta chiqarmaydi. Kartani sizning bankingiz chiqaradi. Qarz bersa ham bank beradi va qarz qaytmasa, zararni ham bank ko'radi.

Visa esa yo'l sotadi. Siz do'konda kartani terminalga tegizganingizda bir soniya ichida bir nechta ish bo'ladi:

1. Do'kon terminali so'rovni do'konning bankiga yuboradi.
2. So'rov Visa tarmog'i orqali sizning bankingizga yetib boradi.
3. Bankingiz hisobingizda pul borligini tekshirib, "ha" yoki "yo'q" deydi.
4. Javob shu yo'l bilan orqaga qaytadi.

Visa bu yo'l uchun har bir tranzaksiyadan kichik haq oladi. Har bir to'lovdan olinadigan haq juda kichik, lekin bunday to'lovlar soni ulkan: 2025-moliya yilida Visa tarmog'i orqali 257,5 milliard tranzaksiya o'tgan.

Bu modelning go'zalligi shundaki, to'lovlar soni ikki barobar oshsa, Visa'ning xarajati deyarli o'zgarmaydi, chunki tarmoq allaqachon qurilgan. Shuning uchun Visa dunyodagi eng foydali yirik kompaniyalardan biri: 2025-moliya yilida $40 mlrd daromaddan $20,1 mlrd sof foyda qolgan. Ya'ni har dollar daromadning taxminan yarmi foydaga aylanadi.

Shunday mashina birjaga chiqqanda investorlar navbatga turishi kerak edi. Lekin Visa noqulay paytda chiqdi.

2008-yil mart. Amerika moliya tizimi qulashi boshlangan. Shu oyda yirik investitsiya banki Bear Stearns qutqaruv yo'li bilan sotib yuborildi. Bozorlar vahimada edi.

Aynan shu paytda, 2008-yil 19-martda Visa birjaga chiqdi. Uzoq yillar banklar egalik qilgan kooperativ endi oddiy aksiyadorlik kompaniyasiga aylangan edi. Aksiyalar $44 dan sotildi va kompaniya $17,9 mlrd yig'di, keyinchalik qo'shimcha aksiyalar bilan bu summa oshdi. Bu o'sha paytgacha AQSh tarixidagi eng yirik IPO edi. Birinchi savdo kunida aksiya keskin ko'tarildi.

Lekin keyingi oylar og'ir bo'ldi. 2008-yil sentabrida Lehman Brothers bankrot bo'ldi, odamlar xarajatini qisqartirdi va bozor hamma narsani sotdi. 2008-yil mayidan 2009-yil yanvarigacha Visa aksiyasi taxminan 43% tushdi.

Bu yerda muhim farq bor edi. Banklar qarz qaytmagani uchun milliardlab zarar ko'rdi. Visa esa hech kimga qarz bermagan edi. Odamlar kamroq xarid qildi, lekin xaridni baribir kartada qilishdi. Visa daromadi sekinlashdi, lekin u zarar ko'rmadi.

Inqiroz o'tgach, investorlar bu kompaniya qanchalik mustahkam ekanini tushundi. Keyingi o'n yilda Visa aksiyasi bozordagi eng barqaror o'sgan aksiyalardan biri bo'ldi.

Visa'ning o'sishi bitta oddiy tendentsiyaga bog'liq: naqd pulning kartaga almashinishi. Har safar kimdir naqd pul o'rniga kartadan foydalansa, Visa yangi tranzaksiya oladi.

Bu jarayon hali tugamagan. Ko'p davlatlarda xaridlarning katta qismi hali ham naqd pulda. Internet savdo, kontaktsiz to'lovlar va telefon orqali to'lovlar o'sib bormoqda. Har bir yangi to'lov usuli asosan karta tarmog'idan o'tadi.

2016-yilda Visa yana bir katta qadam tashladi. U Yevropadagi alohida tashkilot Visa Europe'ni taxminan €21 mlrd ga sotib oldi va brendni yana birlashtirdi.

2020-yil pandemiyasi ham sinov bo'ldi. Sayohatlar to'xtadi va xalqaro to'lovlar, Visa'ning eng foydali qismi, keskin kamaydi. Aksiya bir necha hafta ichida qiymatining uchdan bir qismiga yaqinini yo'qotdi. Lekin pandemiya naqd puldan voz kechishni tezlashtirdi: odamlar onlayn xarid qilishni va kontaktsiz to'lashni odat qildi.

Albatta, bunday kuchli kompaniya o'ziga dushman ham orttiradi.

Investorlar raqobatchidan himoyani xandaq (moat) deb atashadi. Visa'ning xandaqi tarmoq effekti deb ataladi. Ko'p do'kon Visa qabul qiladi, shuning uchun odamlar Visa kartasini xohlaydi. Ko'p odamda Visa kartasi bor, shuning uchun do'konlar uni qabul qiladi. Yangi raqib bu aylanani noldan boshlashi kerak bo'ladi: unga na do'kon, na xaridor bor.

Lekin aynan shu kuch xavf ham tug'diradi:

• Regulyatorlar. 2024-yil sentabrida AQSh Adliya vazirligi Visa'ni debet kartalar bozorida monopoliyada aybladi va sudga berdi. Do'konlar ham yillardan beri komissiyalar juda yuqori ekanidan shikoyat qiladi.
• Yangi to'lov usullari. Ayrim davlatlar, masalan Hindiston va Braziliya, kartasiz tezkor to'lov tizimlarini qurmoqda. Telefon orqali bankdan bankka to'g'ridan-to'g'ri o'tkazmalar kartani chetlab o'tishi mumkin.
• Siyosat. Visa ayrim davlatlarda, masalan 2022-yilda Rossiyada, faoliyatini to'xtatishga majbur bo'lgan.

Visa hikoyasining asosiy g'oyasi esa oddiy: eng yaxshi biznes ba'zan xavfli ishni o'zi bajarmaydi. U boshqalarning faoliyati uchun yo'l quradi va har bir o'tgan to'lovdan kichik haq oladi.