Blockbuster tarixi: Netflix'ni 50 million dollarga sotib olishdan bosh tortgan gigant

1990-yillarda Amerikada juma oqshomi o'ziga xos marosim bor edi. Oila mashinaga o'tirib, eng yaqin Blockbuster do'koniga boradi. Ichkarida — ko'k va sariq ranglar, popkorn hidi, uzun-uzun javonlarda minglab video kassetalar. Hamma yangi chiqqan film qutisini qidiradi. Ko'pincha u allaqachon olib ketilgan bo'ladi.

Bu imperiya 1985-yilda Dallasda boshlangan. Kompyuter dasturchisi David Cook birinchi Blockbuster video do'konini ochdi. U o'zining dasturlash tajribasini qo'llab, kassetalarni kompyuter orqali hisobga olgan — o'sha davrdagi kichik oilaviy video do'konlar uchun bu yangilik edi.

1987-yilda biznesga tadbirkor Wayne Huizenga kirib keldi. Huizenga ilgari chiqindi tashish kompaniyasini butun mamlakat bo'ylab kengaytirgan odam edi va endi xuddi shu usulni videoga qo'lladi: tez sotib olish, tez ochish, hamma joyni egallash. Bir paytlar Blockbuster har kuni deyarli bitta yangi do'kon ochardi.

1994-yilda media giganti Viacom Blockbuster'ni taxminan $8,4 mlrd ga sotib oldi. Video ijarasi — Amerikaning eng ishonchli bizneslaridan biri ko'rinardi.

Lekin bu biznesning pul topadigan eng muhim joyi odamlar o'ylagan joyda emas edi.

Blockbuster'ning sirli daromad manbai — kechikish jarimalari edi.

Siz filmni ikki-uch kunga olasiz. Qaytarish esingizdan chiqadi yoki vaqtingiz bo'lmaydi. Har bir kechikkan kun uchun jarima yoziladi. Ba'zan jarima filmning ijara narxidan ham oshib ketardi. Cho'qqi yillarida Blockbuster faqat kechikish jarimalaridan yiliga $800 mln ga yaqin daromad olardi. Bu jami daromadning sezilarli qismi edi.

Tasavvur qiling: kompaniyaning muhim daromad manbai — o'z mijozlarini xafa qilish. Har bir jarima to'lagan odam do'kondan norozi chiqardi. Lekin boshqa tanlov yo'q edi — Blockbuster hamma joyda edi.

Netflix asoschilaridan biri Reed Hastings keyinchalik bir hikoyani ko'p takrorlagan: u "Apollo 13" filmini kechiktirib qaytargani uchun $40 jarima to'lagan va aynan shu narsa uni jarimasiz, obunaga asoslangan biznes haqida o'ylashga undagan. Netflix'ning boshqa asoschisi Marc Randolph esa bu hikoya keyinroq chiroyli marketing uchun soddalashtirilganini aytgan. Lekin uning mohiyati to'g'ri edi: millionlab odamlar jarimalardan charchagan edi.

Kimdir buni o'zgartirishi kerak edi. Va u Blockbuster bo'lmadi.

1997-yilda Kaliforniyada Reed Hastings va Marc Randolph Netflix'ni ochdi. G'oya oddiy edi: odam filmni internetda tanlaydi, DVD unga pochta orqali qizil konvertda keladi. 1999-yildan Netflix oylik obunaga o'tdi: belgilangan to'lov evaziga xohlagancha film, kechikish jarimalarisiz.

2000-yilga kelib Netflix hali kichik va zarar ko'rayotgan kompaniya edi. Dot-kom pufagi yorilay boshlagan, internet kompaniyalariga pul topish qiyinlashgan edi. Shunda Hastings va Randolph Dallasga — Blockbuster bosh ofisiga uchishdi.

Ular Blockbuster bosh direktori John Antioco va uning jamoasiga taklif qo'yishdi: Blockbuster Netflix'ni $50 mln ga sotib oladi, Netflix jamoasi esa Blockbuster'ning onlayn biznesini boshqaradi.

Antioco rad etdi. Randolph keyinchalik o'z kitobida yozishicha, Blockbuster jamoasi bu taklifni jiddiy qabul qilmagan va uchrashuv ular uchun noqulay tarzda yakunlangan.

Rad etishni tushunish mumkin. 2000-yilda Blockbuster milliardlab dollar daromadi bo'lgan gigant edi, Netflix esa yuz minglab obunachisi bor zarar ko'rayotgan kichik startap. Internet orqali film tarqatish hali uzoq kelajak edi.

Bugun bu uchrashuv biznes tarixidagi eng qimmat "yo'q" javoblaridan biri hisoblanadi. Lekin hikoya shu yerda tugamaydi — Blockbuster'ga yana imkoniyat beriladi.

2004-yilda Blockbuster o'zining eng katta hajmiga yetdi: butun dunyoda 9 094 ta do'kon va taxminan 84 ming xodim. Tashqaridan imperiya mustahkam ko'rinardi.

Lekin ichkarida yoriqlar ko'paymoqda edi. Netflix tez o'sardi. Walmart kabi do'konlar DVD'larni arzon sota boshladi — odamlar filmni ijaraga olish o'rniga sotib olishni afzal ko'rardi. Keyinroq Redbox paydo bo'ldi: supermarketlar oldidagi avtomatlar orqali DVD'ni kuniga bir dollarga ijaraga berardi.

2004-yilda Viacom Blockbuster'ni mustaqil kompaniyaga ajratib, aksiyalarini aksiyadorlarga tarqatdi. Bu bilan Blockbuster katta media guruhining himoyasidan ham mahrum bo'ldi va ajralish jarayonida katta qarz ham yukladi.

Antioco nihoyat jiddiy harakat qila boshladi. Va bu safar u to'g'ri yo'lni tanlagandek edi.

2005-yil 1-yanvardan Blockbuster kechikish jarimalarini bekor qildi. Bu qimmatga tushdi: kompaniya o'zi hisoblaganidek, jarimalar o'sha yili operatsion foydaga yuz millionlab dollar qo'shishi mumkin edi.

Keyin 2006-yil oxirida kompaniya Blockbuster Total Access xizmatini ishga tushirdi. Bu Netflix'ga qarshi kuchli qurol edi: mijoz DVD'ni pochta orqali oladi, lekin uni istalgan Blockbuster do'koniga topshirib, joyida boshqa filmni bepul olishi mumkin. Netflix bunday imkoniyatni bera olmasdi — uning do'konlari yo'q edi.

Total Access ishladi. Blockbuster'ning onlayn obunachilari tez o'sdi va bir muddat Netflix rahbarlari jiddiy xavotirga tushdi. Ko'p tahlilchilarning fikricha, aynan shu paytda Blockbuster urushni yutib olishga eng yaqin turgan edi.

Lekin bu strategiya juda qimmatga tushardi va zarar keltirardi. Kompaniya ichida va aksiyadorlar orasida ziddiyat kuchaydi. Faol investor Carl Icahn boshchiligidagi direktorlar kengashi xarajatlar va strategiyadan norozi edi.

2007-yilda Antioco bonus va strategiya bo'yicha kelishmovchiliklardan keyin kompaniyani tark etdi. Va uning o'rniga kelgan odam teskari yo'lni tanladi.

Yangi bosh direktor Jim Keyes ilgari 7-Eleven do'konlar tarmog'ini boshqargan edi. U onlayn biznesga katta pul sarflashni qisqartirdi va diqqatni yana do'konlarga qaratdi: ularni film bilan birga popkorn, o'yinchoq va boshqa mahsulotlar sotadigan joyga aylantirish.

Bu juda yomon vaqtga to'g'ri keldi. 2007-yilda Netflix internet orqali to'g'ridan-to'g'ri film ko'rish — striming xizmatini ishga tushirdi. Endi film uchun pochtani kutish ham shart emas edi, do'konga borish esa umuman.

2008-yilda esa moliyaviy inqiroz boshlandi. Qarzi katta, daromadi tushayotgan va minglab qimmat ijaradagi do'konlari bor kompaniya uchun bu halokatli edi. Odamlar xarajatini qisqartirdi, Redbox'ning bir dollarlik avtomatlari va Netflix'ning arzon obunasi esa tobora jozibali bo'lib bordi.

Blockbuster aksiyasi bir dollardan ham pastga tushdi va 2010-yil iyulida Nyu-York fond birjasidan chiqarildi.

2010-yil 23-sentabrda Blockbuster deyarli $1 mlrd qarz bilan bankrotlik — Chapter 11 himoyasiga ariza berdi. 2011-yil aprelida qolgan aktivlarni sun'iy yo'ldosh televideniyesi kompaniyasi Dish Network auksionda taxminan $320 mln ga sotib oldi. 1994-yilda Viacom $8,4 mlrd to'lagan kompaniya edi.

Dish do'konlarning bir qismini saqlab qolishga urindi, lekin ular ham birin-ketin yopildi. 2014-yilda kompaniyaga qarashli oxirgi do'konlar ham yopildi.

Bugun dunyoda faqat bitta Blockbuster do'koni qolgan — Oregon shtatining Bend shahrida. U franshiza asosida ishlaydigan mustaqil do'kon bo'lib, endi turistlar uchun nostalgiya joyiga aylangan. Odamlar u yerga film olish uchun emas, o'tmishni ko'rish uchun boradi.

Netflix esa... Netflix dunyoning eng yirik striming xizmatlaridan biriga, yuz millionlab obunachiga ega va qiymati yuzlab milliard dollarga yetgan kompaniyaga aylandi. Bu hikoyaning ikkinchi tomonini Netflix sahifasida o'qishingiz mumkin.

Blockbuster hikoyasini ko'pincha "Netflix'ni sotib olmagan ahmoqlar" deb soddalashtirishadi. Haqiqat murakkabroq.

• Daromad modeli mijozga qarshi edi. Kechikish jarimalari katta foyda berardi, lekin mijozlarda nafrat uyg'otardi. Raqib jarimasiz model taklif qilganda, mijozlarni ushlab turadigan narsa qolmadi.
• Do'konlar — ham kuch, ham yuk. Minglab do'kon Blockbuster'ning ustunligi edi. Ammo film raqamli shaklga o'tganda ular qimmat ijara va xodim xarajatiga aylandi.
• Qarz. Viacom'dan ajralishdagi qarz kompaniyani eng qiyin paytda manevr qilish imkonidan mahrum qildi.
• Strategiyaning to'xtab qolishi. Total Access orqali Blockbuster deyarli yutgan edi, lekin rahbariyat almashgach, kompaniya onlayn yo'nalishni zaiflashtirdi — aynan striming boshlangan paytda.

Eng muhimi: Blockbuster kelajakni ko'rmagan emas. U bir necha marta to'g'ri qadam qo'ydi. Lekin har safar eski, foydali biznesni himoya qilish istagi g'olib keldi.