LVMH tarixi: Bernard Arnault bankrot to'qimachilik kompaniyasidan qanday qilib hashamat imperiyasini qurdi

Bernard Arnault 1949-yilda Fransiyaning shimolidagi Rubé shahrida tug'ildi. Uning oilasi qurilish kompaniyasiga egalik qilardi. Yosh Bernard Fransiyaning eng nufuzli muhandislik maktabi — École Polytechnique'ni tamomlab, 1971-yilda otasining Ferret-Savinel kompaniyasiga ishga kirdi.

Hech kim uni modaga aloqador deb o'ylamasdi. U raqamlar odami edi: kompaniyani ko'chmas mulk qurilishiga burib, yaxshi foyda ko'rsatdi. 1981-yilda Fransiyada sotsialist hukumat hokimiyatga kelgach, Arnault bir necha yilga Amerikaga ko'chib, Floridada uy-joy qurish bilan shug'ullandi.

Arnault keyinchalik ko'p marta aytib bergan bir hikoya bor. Amerikada u taksichidan Fransiya haqida biror narsa bilasizmi deb so'ragan. Taksichi prezidentni ham, bosh vazirni ham bilmagan — lekin Christian Dior'ni bilgan.

Bu Arnault uchun katta kashfiyot edi: siyosatchilar keladi va ketadi, lekin kuchli brend butun dunyoda tanilgan va o'n yillar davomida yashaydi.

1984-yilda uning qo'liga aynan shunday brendni olish imkoniyati tushdi. Faqat u brend bankrot kompaniyaning ichida yashiringan edi.

Boussac Saint-Frères bir vaqtlar Fransiyaning eng yirik to'qimachilik guruhi edi. 1980-yillar boshiga kelib u bankrot holatida bo'lib, davlat uni sotib oladigan odam qidirardi. Kompaniya ichida bir nechta zarar ko'rayotgan fabrikalar, Le Bon Marché univermagi va — eng muhimi — Christian Dior moda uyi bor edi.

1984-yilda Arnault oilaviy kompaniya pullari va Lazard investitsiya banki yordamida Boussac'ni deyarli ramziy narxga sotib oldi. U ish o'rinlarini saqlab qolishga va'da bergan edi. Lekin keyingi ikki yil ichida Arnault zarar ko'rayotgan qismlarni sotib yubordi yoki yopdi va taxminan 9 000 ishchi ishsiz qoldi.

Fransuz matbuoti unga laqab qo'ydi: "kashmir kiygan bo'ri" — tashqaridan nafis va muloyim, ichidan esa shafqatsiz. U bu laqabdan hech qachon qutula olmadi.

Lekin moliyaviy jihatdan natija ajoyib edi. Zararli qismlardan xalos bo'lgan kompaniya 1987-yilga kelib $1,9 mlrd savdoda taxminan $112 mln foyda ko'rsatayotgan edi. Arnault'ning qo'lida endi Dior va kuchli pul oqimi bor edi.

U keyingi qadamga tayyor edi. Va bu qadam butun hashamat dunyosini o'zgartirdi.

1987-yilda ikki mashhur fransuz kompaniyasi birlashdi: chamadon va sumka ustasi Louis Vuitton (1854-yildan beri) va shampan vinosi hamda konyak ishlab chiqaruvchi Moët Hennessy. Yangi kompaniya LVMH deb nomlandi — Louis Vuitton Moët Hennessy.

Lekin bu birlashuv baxtli nikoh bo'lmadi. Louis Vuitton tomonini boshqargan Henry Racamier va Moët Hennessy rahbari Alain Chevalier tez orada bir-biri bilan nizolashib qoldi. Har biri kompaniya ustidan nazoratni o'z qo'lida ushlamoqchi edi.

Shu janjal o'rtasida uchinchi tomon paydo bo'ldi — Bernard Arnault. Uni dastlab tomonlardan biri yordamchi sifatida chaqirgan edi. Ammo Arnault hech kimning yordamchisi bo'lishni rejalashtirmagan edi. U britaniyalik Guinness ichimlik kompaniyasi bilan ittifoq tuzib, jimgina LVMH aksiyalarini sotib ola boshladi. 1989-yil yanvariga kelib u bu xaridlarga taxminan $2,1 mlrd sarflagan va kompaniyada nazorat ulushiga ega bo'lgan edi.

1989-yil 13-yanvarda Arnault LVMH raisi bo'ldi. Racamier sudga murojaat qildi, uzoq va shovqinli kurash boshlandi — lekin oxirida Arnault yutdi.

40 yoshga ham to'lmagan muhandis endi dunyodagi eng mashhur brendlar egasi edi. Uning rejasi esa endi boshlanayotgan edi.

Arnault hashamat biznesini boshqalardan boshqacha tushundi. Uning fikricha, qimmat brend — bu shunchaki chiroyli mahsulot emas, balki vaqt sinovidan o'tgan obro' edi. Yuz yillik tarixga ega brendni pul bilan yaratib bo'lmaydi — faqat sotib olish mumkin.

Keyingi o'n yilliklarda LVMH haqiqiy brend kolleksiyasini yig'di:

• Moda: Givenchy, Celine, Kenzo, Fendi, Loewe, Marc Jacobs.
• Parfyumeriya va kosmetika: Guerlain, keyin go'zallik do'konlari tarmog'i Sephora.
• Soat va zargarlik: TAG Heuer, Hublot, 2011-yilda italyan Bulgari ($5,2 mlrd ga yaqin).
• Chamadonlar: Rimowa.

Hammasi ham muvaffaqiyatli bo'lmadi. 1999-yilda Arnault italyan Gucci brendini olish uchun kurash boshladi va uning taxminan uchdan bir qismini sotib oldi. Lekin Gucci boshqa fransuz milliarderi — Fransua Pinoning kompaniyasi tomoniga o'tib ketdi. Arnault bu kurashni yutqazdi, lekin o'z ulushini sotib, yaxshi foyda bilan chiqdi.

LVMH'ning ichki tuzilishi ham o'ziga xos edi. Har bir brend — "maison" (fransuzcha "uy") — ijodiy jihatdan mustaqil qoladi, o'z dizaynerlari va uslubiga ega. Markaz esa pul, ko'chmas mulk (eng yaxshi ko'chalardagi do'konlar), reklama xaridi va boshqaruvchi kadrlarni ta'minlaydi. Kichik brend bunday imkoniyatga yolg'iz ega bo'la olmaydi.

Lekin bu imperiyani boshqalardan ajratib turuvchi asosiy narsa — narx bilan bog'liq bitta oddiy qoida edi.

Oddiy biznesda narxni oshirsangiz, xaridor kamayadi. Hashamatda esa ko'pincha teskarisi: narx qanchalik baland bo'lsa, mahsulot shunchalik orzu qilinadigan bo'ladi. Iqtisodchilar bunday mahsulotlarni ba'zan "Veblen tovarlari" deyishadi.

Shu sababli LVMH'ning eng kuchli brendlari — ayniqsa Louis Vuitton — narxni qariyb har yili oshirib boradi va deyarli hech qachon chegirma qilmaydi. Mahsulot hamma joyda sotilmaydi, faqat brendning o'z do'konlarida. Bu narx belgilash kuchi (pricing power) — investorlar eng qadrlaydigan sifatlardan biri. Inflyatsiya paytida oddiy kompaniyalar xarajatlar o'sishidan qiynalganda, hashamat kompaniyasi narxni oshirib, bu yukni xaridorga o'tkazishi mumkin.

LVMH daromadining eng katta qismi moda va charm buyumlaridan keladi — 2024-yilda taxminan yarmi. Undan keyin parfyumeriya, soat-zargarlik, Sephora kabi do'konlar. Vino va spirtli ichimliklar bo'limi (Moët & Chandon, Dom Pérignon, Hennessy va boshqalar) esa 2024-yilda guruh savdosining taxminan 7 foizini tashkil qilgan. Bu ma'lumot halol tamoyillar asosida investitsiya qiluvchilar uchun muhim — chunki u kompaniya faoliyatining bir qismi spirtli ichimliklar bilan bog'liqligini bildiradi.

Bu model LVMH'ga o'n yillar davomida barqaror o'sish berdi. Lekin eng katta sinov boshqa qit'ada edi.

2000-yillar va 2010-yillarda Xitoyda o'rta va boy qatlam juda tez o'sdi. Yangi boyigan millionlab xaridorlar uchun Louis Vuitton sumkasi yoki Dior ko'ylagi — muvaffaqiyat belgisi edi. Xitoy xaridorlari hashamat sanoatining eng muhim o'sish manbaiga aylandi va LVMH bu to'lqindan eng ko'p foyda ko'rganlardan biri bo'ldi.

2019-yil noyabrida LVMH Amerikaning mashhur zargarlik brendi Tiffany & Co.'ni $16,2 mlrd ga sotib olishga kelishdi. Lekin bir necha oy o'tib pandemiya boshlandi, do'konlar yopildi va LVMH kelishuvdan chiqishga urindi. Tomonlar sudga ham murojaat qilishdi. Oxirida narx taxminan $15,8 mlrd ga tushirildi va xarid 2021-yil yanvarida yakunlandi. Arnault hatto o'z yirik xaridida ham narxni qayta muhokama qilishdan tortinmadi.

Pandemiyadan keyingi "qasos xaridlari" paytida hashamat savdosi rekord darajaga chiqdi. 2023-yil aprelida LVMH bozor qiymati $500 mlrd dan oshgan birinchi Yevropa kompaniyasiga aylandi. Shu yili Forbes ro'yxatida Bernard Arnault dunyoning eng boy odami sifatida birinchi o'rinni egalladi.

Rubélik muhandis va bankrot to'qimachilik kompaniyasidan boshlangan yo'l shu yerga olib keldi. Ammo cho'qqidan keyin, odatdagidek, sinov boshlandi.

2023-yildan keyin hashamat sanoati sekinlashdi. Xitoyda iqtisodiy o'sish susaydi, ko'chmas mulk inqirozi o'rta qatlam ishonchini pasaytirdi. Ko'p yillik narx oshirishlardan keyin ba'zi xaridorlar "bu sumka shunchalik turishga arziydimi?" deb so'ray boshladi. Konyak savdosi ham, xususan Xitoy va Amerikada, tushib ketdi.

LVMH aksiyasi 2023-yildagi cho'qqisidan keyingi ikki yil ichida taxminan yarmiga yaqin pastga tushdi. Bu ko'pchilikka "hashamat har doim o'sadi" degan fikrning noto'g'ri ekanini eslatdi: hashamat ham iqtisodiy tsikllarga bog'liq, ayniqsa uning o'sishi bitta katta bozorga tayanganda.

Endi asosiy savol — merosxo'rlik. Arnault'ning besh farzandining hammasi LVMH'ning turli brendlarida rahbarlik lavozimlarida ishlaydi; qizi Delphine 2023-yildan Dior'ni boshqaradi. Arnault oilasi kompaniyaning taxminan yarmiga egalik qiladi va uni avloddan avlodga o'tkazishni rejalashtirgan. Imperiya asoschisidan keyin ham shunday muvaffaqiyatli ishlay oladimi — bu LVMH investorlari uchun eng katta ochiq savol.