Meta (Facebook) tarixi: yotoqxonadagi saytdan 3 milliard odamning kundalik odatigacha

2004-yil fevral. Garvard universiteti, Kirkland House yotoqxonasi. 19 yoshli ikkinchi kurs talabasi Mark Zuckerberg "TheFacebook" deb nomlangan saytni ishga tushiradi. G'oya oddiy edi: Garvard talabalari o'z sahifasini ochadi, rasm qo'yadi, qaysi kurslarda o'qishini yozadi va boshqa talabalar bilan do'st bo'ladi.

Bu Zuckerbergning birinchi tajribasi emas edi. Bir necha oy oldin u talabalar rasmlarini solishtiradigan Facemash degan sayt yaratgan va universitet ma'muriyatining g'azabini qo'zg'atgan edi. Lekin TheFacebook butunlay boshqacha bo'lib chiqdi: bir necha hafta ichida Garvard talabalarining katta qismi ro'yxatdan o'tdi.

Keyin sayt boshqa universitetlarga tarqaldi — Stenford, Kolumbiya, Yel... Har bir yangi kampusda xuddi shu manzara takrorlandi. Zuckerberg bir necha hamxonasi va do'sti bilan birga ishlardi — ular orasida keyinchalik kompaniyaning hamasoschilari deb tan olinganlar bor edi.

2004-yil yozida Zuckerberg Kaliforniyaga, Silikon vodiysiga ko'chdi va Garvardga qaytmadi. Birinchi yirik tashqi sarmoyani PayPal hamasoschisi Peter Thiel berdi — $500 000. Facebook endi shunchaki talabalar sayti emas edi.

Va tez orada katta kompaniyalar uni sotib olishga urina boshladi.

2006-yilda internet giganti Yahoo Facebook'ni $1 mlrd ga sotib olishni taklif qildi. O'sha paytda Facebook'ning yillik daromadi bu summaning juda kichik qismi edi. Kompaniya ichida ham, investorlar orasida ham ko'pchilik taklifni qabul qilishni maslahat berdi. Bunday pul 22 yoshli yigit uchun tasavvur qilib bo'lmaydigan boylik edi.

Zuckerberg rad etdi. U Facebook'ni sotiladigan mahsulot emas, dunyoni bog'laydigan narsa deb ko'rardi va uning qiymati hali ko'rinmayotganiga ishonardi.

O'sha yili Facebook hamma uchun ochildi va "News Feed" — do'stlaringizning yangiliklari bitta lentada ko'rinadigan funksiya — paydo bo'ldi. Dastlab foydalanuvchilar bunga qattiq norozilik bildirishdi: shaxsiy hayotga tajovuz deb hisoblashdi. Lekin aynan shu lenta Facebook'ning yuragiga aylandi: odamlar saytda ancha ko'proq vaqt o'tkaza boshladi.

2007-yilda Microsoft Facebook'ning kichik ulushini sotib oldi va kompaniyani $15 mlrd ga baholadi. Foydalanuvchilar soni yuz millionlab odamga yetdi. 2012-yil may oyida Facebook tarixdagi eng yirik texnologiya IPO'laridan birini o'tkazdi — aksiyasi $38 dan.

Va shu yerda hamma kutmagan narsa yuz berdi: aksiya tusha boshladi.

Facebook IPO'si birinchi kunidanoq texnik nosozliklar bilan boshlandi va aksiya keyingi oylarda pastga sirpandi. 2012-yil sentabriga kelib u taxminan $18 ga tushdi — IPO narxining yarmidan ham kam. Gazetalar uni "asrning eng muvaffaqiyatsiz IPO'si" deb atay boshladi.

Muammoning asosi oddiy edi: odamlar kompyuterdan telefonga o'tayotgan edi, Facebook esa telefonda deyarli pul ishlamasdi. Uning mobil ilovasi sekin va noqulay bo'lib, unda reklama deyarli yo'q edi. Investorlar haqli ravishda so'radi: agar dunyo telefonga ko'chsa, Facebook qanday pul topadi?

Zuckerberg butun kompaniyani "avval mobil" tamoyiliga burdi. Jamoalar endi har bir funksiyani avval telefon uchun yasashi kerak edi. Ilova noldan qayta yozildi. Reklama esa to'g'ridan-to'g'ri lentaning ichiga — do'stlar postlari orasiga joylashtirildi.

Natija tez keldi. Bir yarim yil ichida Facebook reklama daromadining yarmidan ko'pi mobil telefonlardan kela boshladi. 2013-yilda aksiya IPO narxiga qaytdi va keyin undan ancha yuqoriga chiqdi.

Bu orada Zuckerberg ikki marta shunday xarid qildiki, butun dunyo uni "aqldan ozgan" deb hisobladi.

2012-yil aprelida, IPO'dan bir oy oldin, Facebook Instagram'ni $1 mlrd ga sotib oldi. Instagram o'sha paytda bor-yo'g'i 13 xodimi bo'lgan, hech qanday daromad keltirmaydigan rasm almashish ilovasi edi. Ko'pchilik bu narxni bema'nilik deb hisobladi.

2014-yilda esa undan ham kattaroq qadam: WhatsApp messenjeri taxminan $19 mlrd ga sotib olindi. O'sha yili Facebook virtual reallik ko'zoynaklari ishlab chiqaruvchi Oculus'ni ham taxminan $2 mlrd ga oldi.

Bu xaridlarning mantig'i keyinroq ma'lum bo'ldi. Zuckerberg yoshlar Facebook'dan boshqa ilovalarga o'tayotganini ko'rgan edi. Raqib bilan kurashish o'rniga u raqibni sotib oldi. Instagram keyinchalik dunyodagi eng daromadli ilovalardan biriga aylandi va yillik reklama daromadi o'nlab milliard dollarga yetdi. WhatsApp esa ko'plab mamlakatlarda, jumladan bizning mintaqada ham, aloqaning asosiy vositasiga aylandi.

Endi Meta'ning ilovalaridan har kuni 3 milliarddan ortiq odam foydalanadi. Bu insoniyat tarixida bitta kompaniya erishgan eng katta auditoriyalardan biri. Va har bir foydalanuvchi haqida to'plangan ma'lumot reklama beruvchilar uchun oltin konidir.

Lekin aynan shu ma'lumot kompaniyaning eng katta muammosiga aylandi.

2018-yil martida dunyo gazetalari Cambridge Analytica nomli siyosiy konsalting kompaniyasi o'n millionlab Facebook foydalanuvchisining ma'lumotlarini ularning roziligisiz olgani va saylov kampaniyalarida ishlatgani haqida yozdi. Ma'lumotlar Facebook'dagi oddiy test-ilova orqali yig'ilgan edi.

Janjal ulkan bo'ldi. Zuckerberg AQSh Kongressida guvohlik berdi. 2018-yil iyulida, kompaniya foydalanuvchilar o'sishi sekinlashgani va xavfsizlikka xarajatlar oshishini e'lon qilganida, Facebook aksiyasi bir kunda taxminan 19% tushdi va bozor qiymatining $119 mlrd ga yaqini yo'qoldi — o'sha paytda AQSh tarixidagi bir kunlik eng katta yo'qotish edi. 2019-yilda AQSh Federal savdo komissiyasi Facebook'ga $5 mlrd jarima soldi.

Shunga qaramay, reklama beruvchilar ketmadi. Facebook va Instagram'ning auditoriyasi shu qadar katta va reklamasi shu qadar aniq ediki, biznes uchun ulardan voz kechish juda qiyin edi. Daromad o'sishda davom etdi.

Ammo navbatdagi, eng og'ir zarba boshqa tomondan — eski do'st-raqib Apple'dan va Zuckerbergning o'z orzusidan keldi.

2021-yil aprelida Apple iPhone'larda yangi qoida joriy qildi: ilovalar endi foydalanuvchini boshqa ilova va saytlarda kuzatish uchun undan ruxsat so'rashi shart edi. Ko'pchilik foydalanuvchi "yo'q" deb bosdi. Facebook reklamasining aniqligi keskin pasaydi. Keyinchalik kompaniya bu o'zgarish unga bir yilda taxminan $10 mlrd daromad yo'qotishiga sabab bo'lishi mumkinligini aytdi.

Ayni paytda Zuckerberg kompaniya kelajagini butunlay boshqa narsaga tikdi. 2021-yil oktabrida Facebook kompaniyasi nomini Meta ga o'zgartirdi. Maqsad — "metaverse": odamlar virtual reallik ko'zoynaklari orqali ishlaydigan, uchrashadigan va o'ynaydigan raqamli olam. Bu yo'nalishga (Reality Labs bo'limi) yiliga o'n milliardlab dollar sarflana boshladi, daromad esa juda kichik edi.

2022-yil 3-fevralda Meta birinchi marta Facebook kundalik foydalanuvchilari soni kamayganini e'lon qildi. Aksiya bir kunda taxminan 26% tushdi va bozor qiymatining qariyb $230 mlrd i yo'qoldi — bu AQSh birjasi tarixidagi bir kunlik eng katta qiymat yo'qotishi edi. Yil oxiriga kelib aksiya 2021-yildagi cho'qqisidan taxminan 76% past edi. Investorlar Zuckerberg pullarni behuda ko'zoynaklarga sarflamoqda deb hisobladi.

Ko'pchilik Meta'ning eng yaxshi kunlari ortda qoldi, deb yozdi. Ular xato qildi.

2022-yil noyabrida Meta tarixida birinchi marta ommaviy qisqartirish o'tkazdi — 11 000 ga yaqin xodim ishdan bo'shatildi. 2023-yil boshida Zuckerberg yangi yilni "samaradorlik yili" deb e'lon qildi: yana o'n mingga yaqin ish o'rni qisqardi, keraksiz loyihalar yopildi, boshqaruv pog'onalari kamaytirildi.

Bir vaqtning o'zida Meta sun'iy intellektga katta sarmoya kiritdi — reklamani Apple'ning yangi qoidalarisiz ham aniq ko'rsatish uchun. Bu ishladi: reklama natijalari yaxshilandi, reklama beruvchilar qaytdi. Qisqa videolar formati (Reels) TikTok bilan raqobatda o'z o'rnini topdi.

Natija bozor tarixidagi eng keskin qaytishlardan biri bo'ldi. 2023-yilda Meta aksiyasi taxminan uch barobar oshdi. 2024-yil boshida kompaniya tarixida birinchi marta dividend to'lashni e'lon qildi va aksiya keyinchalik 2021-yilgi cho'qqisidan ham yuqoriga chiqdi.

Meta hikoyasining o'ziga xos tomoni — u hamon o'z asoschisi tomonidan boshqariladi. Zuckerberg maxsus ovoz beruvchi aksiyalar orqali kompaniya ustidan nazoratni saqlab qolgan. Bu ikki tomonlama qilich: u Yahoo'ning $1 mlrd lik taklifini rad etishga va Instagram'ni sotib olishga imkon bergan, lekin metaverse'ga yuz milliardlab dollar sarflashga ham hech kim to'sqinlik qila olmagan.

Bugun Zuckerberg yana katta pul tikmoqda — bu safar sun'iy intellektning o'ziga. Bu safar u haq bo'lib chiqadimi — vaqt ko'rsatadi.